دیمانە - تارا مه‌حه‌ممه‌د

سەرۆكی كۆنگرەی نیشتمانی كوردستان، لە دیدارێكیدا لەگەڵ میدیا، ئاماژە بەوە دەكات كە لەم نەورۆزەدا لە رۆژئاوای كوردستان راپەڕینێكی سەرتاسەری لە دژی رژێمی بەعسی سوری ئەنجام دەدرێ. جەختیش لەوە دەكاتەوە كە راگەیاندنی دەوڵەتی كوردی دژوار نییە و دەبێتە هۆی رزگاری یەكجاری كورد و نموونەش بەوە دەهێنێتەوە كە مالیكی ئەگەر هێزێكی وەك سەدامی هەبووایە، پەلاماری باشووری كوردستانی دەدا.

میدیا: كۆنفڕانسی رەوەندی كوردانی سوریا كە لە باشووری كوردستان بەسترا، دەرەنجام و راسپاردەكانی چی بوون؟
د. جەواد مەلا: ئەم كۆنفڕاسە بۆ یەكەمجار لە كوردستانێكی ئازاد بەڕێوەچوو كە 250 كەسایەتی كوردی سوریا بەشداری بوون، هەنگاوێكی جددیش بوو بۆ ئازادكردنی رۆژئاوای كوردستان، تموحی ئەوەمان هەیە كۆنفڕانسی دووەم و سێیەمیشی بەدوادا بێت، چونكە پێموایە رژێمی سوریا بەم زووانە ناڕووخێت. هەرچەندە لەم كۆنفڕانسەدا هەندێ داوای فیدڕاڵی و هەندێ داوای مافی چارەی خۆنووسینیان كرد، منیش پێمڕاگەیاندن كە ئەوەندەی من عەرەب و تورك و فارس بناسم، ئیمكانی نییە ئەوان بە فیدڕاڵییەت رازی بن، نەك بە داننان بە مافی كورد بەڵكو بە بوونی كوردیش رازی نین، لەسەر ئەو بنەمایە هەرچەندە داواكردنی دەوڵەتی كوردی زەحمەتە، بەڵام پاراستن و زامنبوونی فیدڕاڵییەتە، بۆ نموونە ئێستا مالیكی ئەگەر هێزێكی وەك سەدامی هەبووایە پەلاماری كوردستانی دەدا، حكومەتی ناوەند ئەگەر بەغدایە، ئەگەر دیمەشقە، كە لاواز بن، فیدڕاڵییەت هەیە، كە بەهێزیش بن، فیدڕاڵی نییە و تا رۆژی قیامەت ئەوە حاڵمانە، بەڵام زەحمەتی راگەیاندنی دەوڵەتی كوردی یەكجارە و رزگارمان دەبێت، میللەتی رۆژئاوای كوردستان زیاتر لە چوار ملیۆن كەسن، كەواتە ژمارەمان لە دانیشتووانی غەزەی غەربی فەلەستین زیاترە، بۆ ئەوان بۆیان هەیە دەوڵەتێكی سەربەخۆیان هەبێت، ئێمە بۆمان نەبێت، دروستبوونی دەوڵەتی كوردی هێمایەكی زۆر گەورەیە و پارچەبوونی وڵاتی عەرەبی زۆر ئاسان نییە لەم سەردەمەدا، بۆ نموونە كە باشووری سودان سەربەخۆیی خۆی راگەیاند، بۆ رۆژی دووەم میسر ئیعتیرافی پێكرد، بە بۆچوونی من بوونی دەوڵەتی كوردی نەك هەر بۆ كورد بەڵكو بۆ عەرەبیش شتێكی باش دەبێت، لە عێراق نیوەی داهاتەكەی لە شەڕی دژ بە كورد خەرجكراوە، ئەگەر ئـــە و دەوڵەتە رابگەیەندرێ داهاتی عێراق جارێكی تر بۆ رووبەرووبوونەوەی كورد خەرج ناكرێت.
میدیا: رۆڵ و پشتگیری دەسەڵاتی سیاسی لە باشووری كوردستان تاچەند یارمەتیدەری سەرخستنی كۆنفڕاسەكە بوو؟
د. جەواد مەلا: كاك مەسعود وەك سەرۆكی هەرێم ئامادەی كۆنفڕاسەكەمان بوو، قسەیەكی كرد، بوو بە مایەی كەیفخۆشیمان كە گوتی: ئەم كوردستانە وڵات و ماڵی ئێوەیە، ئەوەشی خستەڕوو كە ئەو حەز ناكات تەدەخولی كاروباری ئێمە بكات لە ناوەوەی سوریا، بەڵام داوای لێكردین كە لە خەباتی خۆمان بەردەوام بین و ئەویش لەگەڵ داخوازییەكانی ئێمەدا دەبێت، هەروەها هەموو ئاسانكارییەكی بۆ ئەنجامداین و میواندارییەكی باشی كردووین، جگە لە رێكخستنی كاروباری كۆنفڕانسەكەمان جگە لەوەی بە درێژایی ماوەی دوو رۆژ بەرپرسانی حكومەت لەگەڵماندا مانەوە.
میدیا: رەوشی سیاسی ئەم دواییەی سوریا چۆن دەبینن؟
د. جەواد مەلا: رەنگە شۆڕشی سوریا ساڵێكی تریش بخایەنێ، لەبەر ئەوەی سیاسەتی نێونەتەوەیی تائێستاش لەگەڵ ئەو رژێمەن، رووسیا و چین لە لایەك و وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریكا لە لایەكی دیكەوە، ئەوان لەبەر خاتری ئیسڕائیل بۆ سەرخستنی ئەو شۆڕشە هیچ شتێ ناكەن، چونكە بەشار و باوكی بەشار جۆلانیان فرۆشتووە بە ئیسڕائیل، ئیسڕائیلیش لەوە دەترسێ حكومەتێكی دیكە دروست ببێت و داوای جۆلان بكاتەوە، لەسەر ئەو بنەمایانە پێشبینی درێژەكێشانی شۆڕشی سوریا دەكەم، شایانی باسكردنە ئۆپۆزسیۆنی عەرەبی سوریا پێش رابوونی خەڵكانی سوریا لەگەڵ ئەو رژێمەدا بوون، بورهان غەلیۆن كە ئێستا سەرۆكی ئەو ئۆپۆزسیۆنەیە بە دەیان ساڵ خزمەتی رژێمی كرد و هەرگیز تێكەڵی سیاسەتكردن نەببوو، ئێستاش سەرۆكی هەموو ئۆپۆزسیۆنی سوریایە، كەچی بەداخەوە كورد چەندان ساڵە خەبات دەكات و قوربانی دەدات، بەڵام تا ئێستا سەركردەیەكی دڵسۆزیان نییە، بۆ نموونە بزووتنەوەی ئۆپۆزسیۆنی لیبیا توانییان لە ماوەی یەك هەفتەدا فڕۆكەی ناتۆ بهێننە سەر لیبیا، بەڵام ئەوە 11 مانگە شۆڕش دەستی پێكردووە كەچی جوولەی میللەتی سوریا بەگشتی سستە، بە بۆچوونی من سیاسەتی بەشار ئەسەد لەگەڵ سیاسەتی سەدام حوسێن یەك سیاسەتە چونكە هەردوولا بەعسن هەردوولا رەگەزپەرست، هەربۆیە كۆتایی رژێمی بەشار سەدلەسەد وەك كۆتاییەكەی سەدام حوسێن دەبێت.
میدیا: لەم هەلومەرجەی ئێستادا چ خۆزگەیەك بۆ گەلەكەتان لە رۆژئاوای كوردستان دەخوازن؟
د. جەواد مەلا: یەك هێڤیم هەیە، ئەویش ئازادكردنی رۆژئاوای كوردستانە، من بەشبەحاڵی خۆم داوای سەربەخۆیی كوردستان دەكەم، برادەرانی خۆمانم لە قامیشلۆ و عفرین ئاگاردار كردۆتەوە كە لە نەورۆزدا راپەڕینێكی گەورە ئەنجامبدەن و لە دژی رژێمی بەعسی سوری راپەڕن، هەرچەندە كوردستانی رۆژئاوا تەقریبەن ئازاد بووە، بەڵام ئەو چاودێرە سورییانەی ئێستا لە كوردستانن لە خۆیان دەترسن و هەر بە ناو موخابەراتی سوریا لە ناوچە كوردنشینەكاندا هەن، چونكە بەشار ئەسەد ئامادە نییە سەربازێك بنێرێتە كوردستان، بەڵكو هەموو هێزە سەربازیكەی لە دەوری دیمەشق كۆكردووەتەوە بە مەبەستی پاراستنی دیمەشق.
میدیا: دەگوترێ پارتە سیاسییەكانی رۆژئاوای كوردستان لە بڕیاردانیان لەسەر چارەنووسی كوردانی ئەو بەشەی كوردستان یەكگرتوو نین، ئەوە تا چەند راستە و هۆكارەكانی چین؟
د. جەواد مەلا: زۆر راستە، ئەو رژێمەی سوریا رژێمێكی پۆلیسییە، ئەو رژێمە بە پارە و ئیمكانیات چووەتە ناو بزووتنەوەی ئۆپۆزسیۆنی كوردی سوریا، بۆ نموونە یەك حزبی كۆمۆنیستی سوری هەبوو، كە بەهێزترین رێكخراوی كۆمۆنیستی بوو لە رۆژهەڵاتی ناڤین، بەڵام موخابەراتی سوری ئەو حزبەی كردە چوار حزبی كۆمۆنیستی، ئەمڕۆكە لە سوریا نزیكەی بیست پارتی سیاسی كوردی هەیە، كەچی موخابەراتی سوریا لە كاروباری هەموویاندا رۆڵی بەرچاوی هەیە، بۆ پارچەپارچە بوونی بزووتنەوەی كوردی.
میدیا: بۆ چارەسەركردنی ئەو رەوشە و یەكخستنی كوردان چ هەنگاوێكتان ناوە؟
د.جەواد مەلا: بە دڵنیاییەوە هەوڵدان هەیە، بەڵام كارێكی زەحمەتە، چونكە تا ئێستاش ئەو رژێمە لە ناو سوریا بەهێزە، چاوەڕوان دەكرێت دوای رووخانی رژێم یەكگرتنی كوردان مسۆگەر بێت.
میدیا: تا چەند هەماهەنگیتان لەگەڵ ئۆپۆزسیۆنی عەرەبی سوریا هەیە؟
د.جەواد مەلا: ئۆپۆزسیۆنی عەرەبی سوریا بە هیچ شێوەیەك ناخوازن مافی كورد بدرێت، بورهان غەلیۆنی سەرۆكی ئۆپۆزسیۆنی عەرەبی بۆ كوردەكان زۆر لە بەشار ئەسەد خراپترە، ئەو دەڵێ سوریا خاكی كورد نییە و كوردانی سوریا وەكو جالیەی ئەفریقی و ئاسیاوین كە ئێستا لە فەڕەنسا نیشتەجێن، تەنانەت دەڵێن كوردانی توركیا تیرۆریستن، هێشتا كورد نەهاتۆتە سەر حوكم ئەوان بەمجۆرە نابووتیان دەكەن. ئەوانە هەقی خۆیانە ئەو بۆچوونەیان هەبێت، چونكە زیاتر لە 50 ساڵە وڵاتانی عەرەبی لە دیكتاتۆرییەتدا دەژین و مانای دیموكراسی نازانن، ئەو دیموكراسییەتەی كە ئێستا لە بەریتانیا هەیە 500 ساڵی خایاندووە، پێش 300 ساڵ پەرلەمانیان سووتا و سەری مەلیك و تێكڕای بنەماڵەكەیان بڕا، بە بۆچوونی من بۆ ئەوەی عەرەبی عێراق و سوریا ببن بە دیموكرات و بە بوونی كورد ئیعتیراف بكەن، 1500 ساڵی دیكەمان پێویستە، بەداخەوە كە هەڵبژاردنێكی پەرلەمانی ئەنجامدەدرێ پێمانوایە دیموكراسی هەیە، نەخێر دیموكراسی بە هەڵبژاردن ناچەسپێت و بەرقەرار نابێت، بەڵكو بە پەروەردەكردنێكی دوور و درێژ دیموكراسی بەرقەرار دەبێت.
میدیا: شۆڕش و بەرخودانی كوردانی باكووری كوردستان چۆن هەڵدەسەنگێنی؟
د. جەواد مەلا: بەداخەوە باكوور و باشوور و رۆژهەڵات و رۆژئاوا هەموویان دەرسی خۆیان باش دەرخ نەكردووە، پێیانوایە مافی كورد لە ناو ئەو وڵاتانەی داگیركەر دەستەبەر دەبێت، كورد 2300 ساڵە بندەستە، واتا لەو كاتەوەی ئیمپڕاتۆری میدیا رووخا ئێمە لە بندەستین، بەداخەوە رەفتارەكانی بزووتنەوەی ئێمەی كورد لە رەفتاری میللەتێكی 50 ملیۆنی ناچێت، ماوەیەك پێش ئێستا توركیا 36 كوردی كوشت، ئایا كوردانی باكوور و هەر چوار پارچەی كوردستان بۆ ئەو 36 شەهیدە چییان كرد؟ لە كاتێكدا ئەوان بێتاوان بوون، بزووتنەوەی كوردی نامەیەكی ئاراستەی un كرد، ئەو نامەنووسینە پیرەژنێكیش دەتوانێ بیكات، نەك بزووتنەوەیەكی 50 ملیۆن كەسی، ئەو رەفتارانە بۆ دوژمنی دەسەلمێنێت كە ئێمەی كورد میللەتێكی بێ خاوەنین، هەر بۆیە كارەساتەكان دووبارە دەبنەوە، ئاشكرایە ئەردۆگان بە هیچ شێوەیەك كورد قەبووڵ ناكات و تەنانەت سیاسەتێكی روون و ئاشكراش لە دژی كوردانی سوریا پەیڕەو دەكات و لە ژێرەوە لەگەڵ بەشار ئەسەدە، نزیكەی دە هەزار هاوڵاتی عەرەبی سوریا رایانكرد بۆ توركیا، بەڵام هێشتا رایان نەكردبوو، توركیا بە پارەی سوریا كەمپێكی بۆ دروست كردبوون، دوایی زانیاریمان بۆ هات، رژێمی سوریا بە توركیای گوتبوو ئەوانە شۆڕشگێڕن و وەك زیندانی كاتی لای خۆت بیانهێڵەوە، بەڕاستی ئەوانە زیندانین، ئەوە دە مانگە نە كەس بۆی هەیە سەردانیان بكات و نە ئەوانیش بۆیان هەیە سەردانی كەس بكەن، ئەردۆگان زۆریش پەشیمانە لەوەی كە كاتی خۆی لەگەڵ ئەمریكا نەهاتۆتە ناو عێراق، چونكە ئەوكات ئەوەی رەتكردبووەوە، ئەگەر ئەردۆگان پێی بنابایەتە خاكی عێراق هەرگیز نەیدەهێشت كورد ببێت بە هیچ، كورد نموونەی ئەو بزنەیە كە ساڵانێكی زۆر لە قەفەس كرابێت و خەو و خواردنی لەناو ئەو قەفەسەدابێت، ئەگەر رۆژێك لە رۆژان دەرگەی قەفەسەكەشی بكرێتەوە ئەو بزنە ناچێتە دەرەوە، نەوەك گورك بیخوات، ئێمەی كوردیش 2300 ساڵە بندەستین، وەك ئەو بزنە لە ئازادی دەترسین و ناوێرین لە قەفەزی ئێران و سوریا و عێراق و توركیا دەربچین، هەستدەكەین لەناو قەفەزەكەدا بین سەلامەتترە، هەموومان داوای ئازادی دەكەین، بەڵام لە ئازادیش دەترسین، من لە كۆنفڕانسەكەش ئەو مەسەلەیەم بۆ ئامادەبووان گێڕایەوە كە رۆژێك مەلای مەشهوور 100 دیناری بە قەرز دابوو بە كەسێك، بەڵام كەسەكە ئینكاری دەكرد، چونكە نە نووسراو و نە شاهید لە نێوانیاندا نەبوو، مەلای مەشهوور دەچێتە دادگا و بە حاكم دەڵێت: ئەو پیاوە 1000 دیناری من قەرزدارە و نامداتەوە كابراش یەكسەر هەڵدەستێتەوە و دەڵێ: بەخوا 100 دینار بوو، 1000 دینار نەبوو، بە مەمنوونی 100 دینارەكەی دەداتەوە، پێویستە ئێمەش داواكارییەكانمان لە سەرووی ماف و داخوازییەكانمانەوە بێت و لە مافی خۆمان زیاتر داوا بكەین، تاوەكو هەرهیچ نەبێت مافی خۆمان وەربگرین، ئێمە دەساڵە داوای كەركووك و مەخموور و ناوچە دابڕێندراوەكان دەكەین، بەڵام بە ئێمەی رەوا نابینن، ئەگەر لە سەرەتاوە داوای دەوڵەتێكی كوردی سەربەخۆمان بكردبا باوەڕ بكەن مەخموور و كەركوك و خانەقین و موسڵ دەخرانەوە سەر كوردستان و لەشكرێكی تەواو بە تۆپ و تەیارەوە بۆ كورد تەرخان دەكرا و دەستی سەركردایەتی كوردیشیان ماچ دەكرد و دەیانگوت بۆ خاتری خودا مەسەلەی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی لە بیر بكەن، كەچی ئێمە چەندان ساڵە داوای فیدڕاڵی دەكەین.
میدیا: كەواتە پێتانوایە زەمینەی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی لەبارە و كاتی راگەیاندنی هاتووە؟
د. جەواد مەلا: نەك زەمینە لە بارە، بەڵكو زۆر درەنگیشە بۆ راگەیاندنی دەوڵەتی كوردی، چەندی پەلە بكرێت هێشتا هەر كەمە، پێویست بوو هەر لە دوای راپەڕینی ساڵی 1991 دەوڵەتی كوردی دروست ببا، ئەگەر ئەوكاتیش دانەمەزرا لە دوای ئازادكردنی عێراق و رووخانی رژێمی سەدام، نەك هەر رووخانی سەدام و رژێمەكەی، بەڵكو دەوڵەتی عێراق لە بنییەوە تەواو بوو، ئەوكات بارودۆخێكی گونجاو بوو بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی، كەچی بەداخەوە كورد لەجیاتی ئەوەی دەستوورێكی تایبەت بەخۆی دابنێت، چووە بەغدا و دەستووری عێراقی دانا، دەستووری كوردستانیش هەتا ئەمڕۆكە رەشنووسە و نەچۆتە واری جێبەجێكردنەوە، پەنا بەخوا لە سوریا ئەو هەڵەیە دووبارە ناكەینەوە، لە دیمەشق بە دەستوور بن، بێ دەستوور بن، كێشەی ئێمە نابێت و ئێمە دەستووری خۆمان دادەنێین و ئاڵای كوردستان لە شاخەكانی شنگاری باشووری كوردستان تاوەكو جەبەلولئەكراد لە عەفرین هەڵدەكەین.
میدیا: دەكرێ بەبێ گەڕانەوەی ناوچەدابڕێنراوەكان بۆ سەر كوردستان دەوڵەتی كوردی رابگەیەندرێت؟
د. جەواد مەلا: ئێستا لەم حاڵەتەدا لەشكری كوردستان لە لەشكری عێراق بەهێزترە، هەر لە رۆژنامەی میدیا لە 27/2/2003 بانگەوازێكی منی تێدایە كە چی بكەین بۆ گێڕانەوەی كەركوك و ناوچەكانی تر، چونكە لە كاتی ئاشتی و هێمنی ناتوانین مافەكانمان بە دەستبێنین، بەڵكو لە كاتی شەڕ دەتوانین ئەو كارە بكەین، بەداخەوە ئەوكات یەكێك لە بەرپرسانی باشوور نامەیەكی بۆ ناردم، نووسیبووی ئەو قسانەی تۆ هیچ نییە، تەنیا خەیاڵە، سبەی بە دەستوور و بە یاسا ئێمە كەركوك وەردەگرینەوە، ئەوە دە ساڵ تێپەڕی دەستوور هیچی بۆ كورد نەكرد، تا ئێستا سەدان بڕیاری نەتەوەیەكگرتووەكان بۆ فەلەستینییەكان دەرچووە، بەڵام هیچی جێبەجێ نەبووە، چونكە بە بڕیاری نەتەوە یەكگرتووەكان و دەستوور و یاسا هیچ وڵاتێك سەربەخۆیی خۆی وەرناگرێت، وەك بیندرا لە كاتی جەنگی جیهانی یەكەم و جەنگی جیهانی دووەم زۆربەی وڵاتان سەربەخۆیی خۆیانیان وەرگرت، بە بۆچوونی من باشترین رێگەچارە بۆ گەڕانەوەی كەركوك ئەوەیە كە هێزی پێشمەرگە و بە یەكێتی و پارتی و هەموو حزبەكانەوە لە كەركوك كۆبكرێنەوە، چونكە ماف پێویستی بە داوا كردن نییە بەڵكو پێویستی بە سەندنە.
میدیا: هۆی چییە لە رابردوودا و تا ئێستاش كورد ئەوەی لە شەڕ بە دەستی دێنێ، لەسەر مێزی گفتوگۆ و دیالۆگ لە دەستی دەدات؟
د. جەواد مەلا: هۆكارەكەی ئەوەیە كورد میللەتێكی دڵپاكە، هەركات دوژمنەكەی مەرحەبای لێكرد ئەو یەكسەر تەسلیم دەبێت، هەرچەندە من وەكو كورد شانازی بەو دڵپاكییە دەكەم، بەڵام دوژمنەكانمان ئەو دڵپاكییە ئیستیغلال دەكەن، كێشە نییە با لە نێوان خۆماندا دڵپاك بین، بەڵام دڵپاكی لە سیاسەتدا واتا دۆڕاندن، پێویستە بەرامبەر دوژمنانی كورد وەك شێر بوەستین، وەك رەحمەتی مەلا مستەفا، برادەران گێڕایانەوە كە لە كۆبوونەوەیەكدا لەگەڵ چوار پێنچ كەس لە گەورەبەرپرسانی عێراق باسی كەركوك كرابوو، سەرۆكی ئەركانی جەیشی عێراق بە مەلا مستەفای گوتبوو كەركوك تابعی بەغدایە و با حوكمی زاتی لە شیمال بێت، لەو كاتادا چایچی چای دەهێنێ و رەحمەتی مەلا مستەفا سینییەكە لە چایچییەكە وەردەگرێت و پێیان دەڵێت: هەریەكەتان شتێكی خۆتان بخەنە سەر سینییەكە، یەكێ قەڵەمی دانا، یەكێ دەسماڵ و ئەوی دیكەش تەسبێحی دانا، پێیگوتن، ئەو سینییە سینی منە، كەركوكیش كەركوكی منە، ئەگەر چەند عەرەبێك لەسەر خاكی كەركوك هەیە بیبەنەوە، وەك ئەو قەڵەم و تەسبیح و دەسماڵە كە لەسەر سینییەكەی منتان داناوە، یەكسەر دەڕوات و كۆبوونەوەكە جێدەهێڵێت. گۆڕستانی كەركوك باشترین بەڵگەیە بۆ كوردستانی بوونی كەركووك چونكە عەرەبەكان كە مردوویان لێ دەمرێت لە كەركوك ناینێژن بەڵكو بۆ گوندەكەی خۆیانی دەبەنەوە، تەنیا كوردەكان لە كەركوك مردوو دەنێژن چونكە دانیشتووی رەسەنی كەركوكن.