لە خانزادی سۆران و عادیلە خان و مەستوورە خانمەوە گەیشتینە خۆسووتاندن و كوشتنی ژنان

هەندێك لە سیاسییەكانی كورد لە بری كەسوكاری ئەنفالكراوان بڕیار دەدەن

لە كوردستان وەزارەتەكان كەوتونەتە دەست كۆمەڵێك كەس، بۆیە دەبینی ئەمڕۆ وەزیری كشتوكاڵە و بەیانی وەزیری پەروەردەیە

چەندان نەخشەم لەسەر گۆڕە بە كۆمەڵەكان كۆكردووەتەوە

تائێستا موستەشارێك یان ئەنفالچییەك نەدراوەتە دادگا و تەنانەت زۆربەشیان پۆستی بەرزیان هەیە

چەند كچە و كوڕە ئەنفال لە ناو پەرلەمانن چەندیان وەزیرن و چەندیان بەڕێوەبەری گشتی و قایمقامن

دەستووری عێراق هیچ خزمەتێك بە كورد ناكات و مافەكانیشی پێشێل دەكات

بە هۆی زۆریی ئامارەكانی خەتەنەكردنی كچان و كوشتنی ژنان لە ئەمریكا و ئەوروپا كورد بە دواكەوتوو لە قەڵەم دەدەن

پڕۆفایل: ئامینە مەحموود عەلی، لە خانەقین لەدایكبووە و كەسوكاری بەر ئەنفالی گەرمیان كەوتوون. زمانەكانی كوردی، عەرەبی، فارسی، توركی و ئینگلیزی دەزانێت، دەرچووی پەیمانگەی تەكنیكی هەولێرە و كۆلیژی یاساورامیاریشی لە زانكۆی سەلاحەدین تەواو كردووە. ماستەری لە زمان و كۆمپیوتەر لە ئەمریكا هێناوە. ئەندامی خۆبەخش بووە لە سەنتەری راوێژ بۆ داكۆكیكردن لە مافی كەسوكاری قوربانیانی ئەنفال و كیمیاباران، لە ساڵی 2004 تا 2009 بەڕێوەبەری هەردوو ناحیەی دیانا و مەزنێ‌ بووە. شایەدحاڵی دادگاییكردنی سەدام بووە. چووەتە ئەمریكا و ئێستا بە یەكجاری بۆ كوردستان گەڕاوەتەوە.
دیمانە: میدیا

ئامینە مەحموود عەلی، چاودێری سیاسی و چالاكوانی بوارەكانی ئەنفال و مافی مرۆڤ، لە دیدارێكی تایبەتدا لەگەڵ میدیا تیشكدەخاتە سەر دواپێشهاتە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكانی كوردستان و ناوچەكە و جیهان، راشكاوانە پەنجە لە سەر كۆسپەكانی بەردەم  تاكی كورد دادەنێت و پەشیمانی خۆیشی لە دەنگدان بە دەستووری عێراقی دەردەبڕێت.

میدیا: چ خوێندنەوەیەكتان لەسەر دەستووری عێراق هەیە؟
ئامینە مەحموود: پاش ئەوەی بەندەكانی دەستووری عێراقیم خوێندەوە، پەشیمانم لەوەی كە دەنگم بۆدا، دەبووایە پێشتر بیخوێنمەوە، ئینجا دەنگی بۆ بدەم، بەڵام بەداخەوە حەماسی سیاسی وا لە مرۆڤەكان دەكات بەشداری پڕۆسەكانی دەنگدان بكات، بێئەوەی بزانێت ئەو كارە سوودی زیاترە یان زیان، من ئێستا خەریكی بەراوردكردنی دەستووری عێراقم لەگەڵ دەستووری ئەمریكا، ئەم دەستوورە لە هەندێك خاڵ باس لە ئازادی و پاراستنی مافی تاكەكان دەكات، بەڵام بەداخەوە تائێستا بە شێوەیەكی جددی جێبەجێ‌ نەكراوە، مافی تاكەكانیش پێشێل كراوە.
بە قەناعەتی من ئەو دەستوورە هیچ خزمەتێك بە كورد ناكات، سیاسەتوانانی ئێمە لە بەغدا تا ئێستا نەیانتوانیوە راشكاوانە باسی خاڵێكی ئەو دەستوورە بكەن، یان توێژینەوەیەك راپۆرتێك روونكردنەوەیەك لەسەر شاشەی تیڤییەكان بۆ خەڵك بكەن تاوەكو زیاتر ئاشنا بن بە خاڵەكانی دەستوور ئەوەش جێگەی نیگەرانییە.
بۆ نموونە كاتی خۆی لە كەركوك و ناوچە تەعریبكراوەكان موڵك و خانووبەرەی كوردەكان لەلایەن بەعسەوە بەسەر عەرەبەكان دابەشكرا تا ئێستا هیچ كوردێك خانووی خۆی وەرنەگرتۆتەوە، كەچی عەرەبەكان دوای ئەوەی چەندان ساڵ لە موڵك و ماڵی كورد سوودمەندبوون ئێستا قەرەبوودەكرێنەوە، بەهای قەرەبووكردنەوەكەش لە نرخی خانووی كوردەكان زیاترە، ئەوە ئەوپەڕی ناعەدالەتییە بەپێی ئەو دەستوورە، هەروەها زیندانیانی سیاسی كورد شتێكی ئەوتۆیان بۆ نەكراوە، تەنیا بەشێكیان مووچەی مانگانەیان هەیە، كەچی زیندانییە سیاسییە عەرەبەكان تەقدیر و ئیمتیازی زۆریان وەرگرتووە لەو حكومەتە، جگە لە قوربانیانی ئەنفال و كیمیاباران و هەڵەبجە كە تەنیا لە كاتی تەنگانە وەكو كارتێكی سەوز لەلایەن بەرپرسانی كورد بە كاردێن، هەر ئەو ئەنفال و كیمیابارانەش كوردی بە دونیا ناساند.
میدیا: وەك كچە ئەنفالێك ئازادكردنی فڕۆكەوانە تاوانبارەكەی كیمیابارانكردنی هەڵەبجە تا چەند نیگەرانی كردیت؟
ئامینە مەحموود: نەك تەنیا نیگەرانی كردم، بەڵكو تووڕەشم لەوەی تاوانبارێك كە دەستی لە كوشتنی هەزاران كورد هەبوو، ئازاد كرا. حكومەتی كوردی ئەوەی لە دەستی هاتووە، كردوویەتی، بەڵام رەخنەم لە سیاسەتی هەندێك لە سیاسییەكانی كوردیش هەیە، هەندێكیان لە بری خەڵك بڕیار دەدەن، بێئەوەی بزانن دەرەنجامی بڕیار قسەكانیان چ توڕەبوونێك دروست دەكات، بۆ نموونە نەدەبوو مام جەلال بە بێ‌ پرس كردن بە خەڵكی هەڵەبجە و كەسوكاری ئەنفالكراوان ئەو تاوانبارە عەفو بكات. هەڵەی دیكەی ئەوەیە كە دەڵێ‌ ئێمە بەعسییەكانمان لەبەر بەرژەوەندی میللەت عەفو كرد، ئایا عەفوكردنی بكوژانی پێِشمەرگە چ پەیوەندی بە بەرژەوەندی میللەتەوە هەیە؟ بۆیە بەرژەوەندی میللەت بۆتە فاول بە دەستی بەرژەوەندی كەسی یان حزبی.
میدیا: بارودۆخی ئافرەتانی كوردستان لەلایەن ئەمریكییەكانەوە چ خوێندنەوەیەكی بۆ دەكرێت؟
 ئامینە مەحموود: بەداخەوە بارودۆخی ژنی كورد رۆژ لە دوای رۆژ بەرەو خراپتر دەڕوات، ئێمە لە خانزادی سۆران و عادیلە خان و مەستوورە خانمەوە گەیشتینە خۆسووتاندن و خۆكوشتنی ژنان یان كوشتن بە ناوی شەرەف كە زۆربەی ئەو تۆمەتانە هیچ ئەسل و ئەساس و بنەمایەكی یاساییان نییە، تەنیا عەشایەرگەرایی و پیاوسالارییە و هیچی تر. ماوەیەكە گەڕاومەتەوە كوردستانی خۆشەویست، جێگەی داخە كە رۆژنامە كورییەكان دەخوێنمەوە هیچ بابەتێكی گرنگ و دڵخۆشكەر نابینم جگە لە باسی خەم و خەفەت و تاوان و كارەسات و زوڵم كردن لە ئافرەتان، من نازانم ژنی كورد بۆ وای بەسەر هات؟ هەر ئەو ژنە بوو كە پێشتر پێشمەرگە بوو لە شاخ و شانبەشانی برا پێشمەرگەكان بەشداری شەڕی رزگاریخوازانەی كوردی دەكرد، هەر ژن بوو نانی بۆ پێشمەرگە دەكرد و بریندارەكانی تیمار دەكرد، ئایا كێ‌ وای لێكرد بكەوێتە پەنا بۆ خۆسووتاندن و خۆكوشتن ببات، یان بە دەستی باوك و برا و مێرد و خەڵكانی تر بكوژرێت؟ لە كاتێكدا ئێمە لە سەردەمی پێشكەوتن و تەكنەلۆژیا و ئینتەرنێتدا دەژین و باسی فەراهەمكردنی مافی مرۆڤ  و ئازادی دەكەین، كەچی رۆژانە لێرە و لەوێ‌ دەبینین و دەبیستین كچان و كوڕانی كورد خۆیان دەكوژن و خۆیان دەخنكێنن بە بێئەوەی هۆكارەكەی دیار بێت، هەندێك لەو حالەتانە بۆ پاراستنی نامووس یان هەژاری یان ناجێگیری باری دەروونی دەگێڕنەوە، بەڵام من تەسەوڕ دەكەم هۆكارەكان لەوانە گەورەتر بن. لێرەدا دەكرێ‌ لێكۆڵینەوەی جددی لەو تاوانانە بكرێت و ئەو دیاردانە رابگیرێت كە بوونەتە مایەی رەخنەگرتن لە دەسەڵاتی كوردی و لە كورد، بەداخەوە لە ئەمریكا و ئەوروپا كورد بە دواكەوتوو لە قەڵەم دەدەن، بە هۆی زۆری ئامارەكانی خەتەنەكردنی كچان و كوشتن و سووتانی ژنان، بەداخەوە زۆرجار ئەو كێشانە لە كوردستاندا بەبێ‌ لێكۆڵینەوە و بەدواداچوون، بە پاساوی جۆراوجۆر دۆسییەكانیان دادەخرێت، تەنانەت رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنیش لەم رووەوە كەمتەرخەمن، جا نازانم هەر كەمتەرخەمییە یان ئەوانیش لە ژێر فشاردان؟ گەر باسی بارودۆخی ژنانی ئەمریكا بكەین، دەبینین لەوێ‌ ژن زۆر ئازادە، بۆ نموونە هیچ باوكێك بۆی نییە كچەكەی لە قوتابخانە دەربهێنێت بە هەر هۆیەك بێت، ئەگەر ئەو كچە سێ‌ رۆژ نەچێتە قوتابخانە، ئەوا باوكەكەی بەند دەكرێت، ئەگەر قوتابییەك چاو بە گریان بێت، یان خەمبار بێت، یەكسەر لیژنەی تایبەت لە هۆكاری گریانەكەی دەكۆڵێتەوە. لەوێ‌ هیچ پیاوێك بۆی نییە زوڵم لە ئافرەت بكات، هەر پیاوێك دەست لە ئافرەت بەرز بكاتەوە، یەكسەر تەلەفۆن بۆ پۆلیس دەكرێت و دێن ئەو پیاوە دەبەن هەر پیاوێكیش لەسەر كێشەی ژن یەكجار دەستبەسەر بكرێت هەتاهەتایە هیچ ئیشێكی بە دەست ناكەوێت. لەوێ‌ بۆت نییە بەبێ‌ ئیزنی دایك و باوك منداڵی كەس ماچ بكەیت، یان لە باوەشی بكەیت، تەنانەت ناتوانی بەبێ‌ ئیزن خواردنێك یان خواردنەوەیەك بدەیتە دەست منداڵێك.
میدیا: لە ئەمریكا زۆر ژیاوی، بەپێی ئەزموونی خۆت لەوێ‌ توندوتیژی دژ بە ئافرەتان تا چەند بوونی هەیە؟
ئامینە مەحموود: من ناڵێم توندوتیژی ناكرێت، لە هەموو وڵاتان تاوان هەر دەكرێت، ئەوە نییە بڵێم تەنیا لە كوردستان ژن دەكوژرێت و توندوتیژی بەرامبەر دەكرێت، لە ئەمریكاش پیاو هەبووە ژنی خۆی كوشتووە، بەڵام ئەوێ‌ فەوزا نییە، لەوێ‌ سزا و یاسا هەیە، هەرچەندە ناپاكی هاوسەری لە زەمانی زووەوە هەر هەبووە، بەڵام ئەوەی كە لەلای ئەمریكییە ئەسلەكان بوونی نییە، ناپاكی هاوسەرییە، لەوێ‌ كچ كە بوو بە 18 ساڵ بەپێی یاسا بۆی فڕێندی خۆی هەڵدبژێرێت، لای ئەوان ژیانی ژن و مێردایەتی زۆر پیرۆزە و بە حوكمی ئایینەكەی خۆیان پیاو كە ژنی هێنا ماڵ و منداڵی خۆی بە دونیا نادات، ئەوان بە تایبەتمەندییەكانی ئایینی مەسیحی خۆیان زۆر پابەندن، ناپاكیكردن مەحاڵە تەنیا لە حالەتی زۆر دەگمەن نەبێت، لەوێ‌ كەسانی بیانی هەن ئەو كارە دەكەن، واتا پیاو خیانەت لە ژنی دەكات و ژنیش لە پیاوی دەكات، ئایینی ئیسلامیش زەواجی موقەدەس كردووە، بەڵام بەداخەوە هەندێك پیاوی كورد دەبینین ژنی هەیە و سەیری نامووسی خەڵكی دەكات و دەیان پەیوەندی ژێربەژێر دەبەستێت، ئەگەر پارەداریش بوو بە مانگ سەفەری توركیا و وڵاتانی دیكە دەكات بۆ رابواردن و ئەنجامدانی كاری ناشەرعی. من بەو پیاوانە دەڵێم چۆن تۆ پێت ناخۆشە ژنەكەت لەگەڵ خەڵك رابوێرێت، دەبێ‌ ئاواش پێت ناخۆش بێت ژنی خەڵك لەگەڵت رابوێرێت، بەڵام مەودای بیركردنەوەی پیاوی ئێمە پیاوسالارییە و پێیانوایە پیاو تووشی عەیبە نابێ‌. لە راستیدا سزای ژن و پیاو لە تاوانكاریدا وەكو یەكە و هەردوولا  بەرپرسن لە ئابڕوو و شەرەفی خۆیان، من نازانم لاوازی ئیمان وای لە خەڵك كردووە، یان پارەی زۆر، یان مۆبایل و ئینتەرنێت و فەیسبووك، ئاخر خۆ تەكنەلۆژیا هەر ئەوە نییە بۆ مەبەستێكی گڵاو بەكاری بهێنی، تۆ دەتوانی ئەوپەڕی سوودی لێ‌ ببینی، لە بری ئەوەی بە دوای رابواردن و شتی خراپدا بگەڕێی، دەتوانی بە دوای سەرچاوەی زانیاری گرنگ بگەڕێی، خەڵكەكەی ئێمە بەشێكیان هێشتان ئاستی رۆشنبیرییان نەگەیشتۆتە ئەو رادەیەی بتوانن سوود لە زانست وەربگرن، وەك كەسێكی برسی كە بە پەلە پاروی گەورەگەورە قووت دەدات، وا دەردەكەون. هەست بە دڵتەنگی دەكەم كە دەبینم نەخۆشی خراپ لە كوردستاندا بڵاودەبێتەوە بە تایبەت نەخۆشییەكانی ئایدز و سفلس، گەر سەیری توشبووانی ئەو نەخۆشییانە لە ئەمریكا بكەین، زیاتر ئەفریقییەكانن، چونكە ئەوان لە ناو دارستانەكان هاتوون و ئاستی رۆشنبیرییان لاوازە، ئەمریكی راستەقینە مومارەسەی سێكسی ناشەرعییان نییە بە هیچ جۆرێك، ئەگەر پیاوەكە بیەوێ‌ لەگەڵ كەسێك رابوێرێت، زۆر راستگۆیانە بە ژنەكەی ئەڵێ‌: ژیانمان بە یەكەوە نەما، دەبێ‌ جیا ببینەوە، كە جیا بوونەوە، ئینجا بۆ لای ئەو كەسە دەچێت، ژنەكەش بە هەمان شێوە دەتوانێ‌ وا بە مێردەكەی بڵێت، وەكو لای خۆمان نییە ژنەكە لەسەر زمەتی پیاوێك بێت و خیانەتیش بكات، یان پیاوەكە ژنێك لە ژێر زمەتی بێت و بچێت خیانەتی لێ‌ بكات، جێگەی نیگەرانییە من وای دەبینم ئەوان بەرەو دین و خواپەرستی دێن و ئێمە بەرەو لای بێ‌ دینی دەڕۆین.
میدیا: یاسای ئەنفالی حكومەتی كوردستان چۆن دەبینیت؟
ئامینە مەحموود: یاساكە یاسایەكی باشە و لە خزمەتی بەجێماوانی ئەنفال و كەسوكاری قوربانیانی ئەنفال و كیمیاباراندایە ئەگەر جێبەجێ‌ بكرێت، لە بڕگەی دووەمی ماددەی دووەم باس لە ناساندنی ئەو تاوانە دەكات لە سەر ئاستی ناوخۆ و نێودەوڵەتی، من خۆم لەگەڵ دوو ئەندام پەرلەمانی ئەمریكی باسی ئەنفال و كوردە فەیلییەكانم كرد، تووشی سەرسوڕمان بوون، گوتیان ئێمە كارەساتی هەڵەبجەمان بیستووە، بەڵام ئاگاداری كارەساتی ئەففال و كێشەی كوردە فەیلییەكان نین، من نازانم حكومەتی هەرێم نوێنەری لە هەموو وڵاتانی دونیا هەیە، ئایا ئەو نوێنەرانە تاچەند توانیویانە كێشەی ئەنفال و برا فەیلییەكان بە خەڵكانی دەرەوە بناسێنن؟ لە بڕگەی پێنجەمی هەمان ماددە هاتووە كاركردن لەگەڵ لایەنە پەیوەندیدارەكان بۆ گرنگیدان بە باری پەروەردەیی و فێركاری و هتد، ئەو خاڵە زۆر جوانە ئەگەر فیعلەن جێبەجێ‌ بكرێت، بەڵام ئایا چەند كچە ئەنفال و كوڕە ئەنفال لە ناو پەرلەمانن چەندیان وەزیرن و چەندیان بەڕێوەبەری گشتین و چەندیان قایمقامن؟  هەر لەم یاسایەدا باسی دیكۆمێنت دەكات، وەزارەتی شەهیدان و ئەنفالكراوان سایتێكیان هەیە هەر ناكرێتەوە، من تێناگەم ئەو دیكۆمێنتانە تاكەی ناكرێن، ئەگەر كراون بۆ لە سایتەكە بە خەڵكی نیشان نادەن؟ئەگەر دیكۆمێنتیان نییە بۆ نایەن لە خەڵكی وەربگرن و دیكۆمێنتەكان كۆبكەنەوە؟ من یەك دونیا دیكۆمێنتم لەسەر ئەنفال هەیە من ئامادەم هاوكارییان بكەم ئەگەرچی ئەوە چاڵاكی خۆمە و خۆم چەندان ساڵە خەریكی كۆكردنەوەیانم، پاشان ئەو وڵات و لایەنانەی كە چەكی كیمیاوییان كاتی خۆی بە سەدام فرۆشتبوو، چەند كەسانێك لە دادگای لاهای سزا دران، بەڵام تائێستا بە فەرمی لەلایەن حكومەتی خۆمانەوە چەند داوا پێشكەشی دادگای لاهای كراوە؟ ئەگەر كراوە بۆ راناگەیەندرێت؟ تاكەی قوربانیانی چەكی كیمیاوی و ئەنفال لە دڵەڕاوكیِ بژین و بڵێن هیچ نەكراوە. من نازانم كراوە یان نا، بەڵام ئەگەر كراوە بۆ راناگەیەندرێت، تائێستا موستەشارێك یان ئەنفالچییەك نەدراوەتە دادگا و تەنانەت زۆربەشیان پۆستی بەرزیان هەیە، هەتا ئێٍستا ئەمری قەبز بۆ یەكێكیان دەرنەچووە، ئایا داواكاری گشتیمان هەیە لە ناو پەرلەمان لە كێشەكانی خەڵك بكۆڵێتەوە؟
 تائێستاش كەسوكاری ئەنفال لە خانووی قوڕ دادەنیشن و كۆنە جاش و مستەشارەكانیش لە خانووی دووقات دەژین و خزمەتیش دەكرێن و دیوەخانانەشیان پێدەدرێت. بۆ دۆزینەوەی گۆڕە بە كۆمەڵەكانیش تەنیا بەشێكیان هێناوەتەوە كە دەكرێ‌ هەماهەنگی لەگەڵ هەندێك لایەن بكەن و لیژنە هەبێت و زیاتر بەدوای گۆڕە بە كۆمەڵەكاندا بگەڕێن كە بەعس زیندەبەچاڵی كردوون، من بەشبەحاڵی خۆم چەندان نەخشەم كۆكردووەتەوە لەسەر گۆڕە بە كۆمەڵەكان، تەنانەت سەرۆك عەشیرەتە عەرەبەكان شوێنی گۆڕە بە كۆمەڵەكان پێدەزانن، نازانم تاكەی هەوڵی هێنانەوەی رووفاتی هەمووان نادەن؟
من رێزم بۆ وەزیری شەهیدان و ئەنفالكراوان هەیە، بەلام بۆ كوڕە ئەنفالێك یان كچە ئەنفالێك وەزیر نەبێت؟ من تێناگەم بۆ لە كوردستان وەزارەتەكان كەوتونەتە دەست كۆمەڵێك كەس، ئەمڕۆ وەزیری كشتوكاڵە و بەیانی وەزیری پەروەردەیە، ئایا خەڵكی دیكە نییە؟ با دوو هەڵەبجەییش ببنە وەزیر با دوو ئەنفالكراویش ببنە وەزیر، مەعقولە لەو هەموو هەڵەبجەییە دوو دەرچووی زانكۆ نەبن؟ مەعقولە لەو هەموو ئەنفالەی گەرمیان و بارزان دوو كەسی شیاو نەبن وەزارەتێك بگرێتە دەست.
تارا محەممەد
ئەو ناونیشانە ئەلیکترۆنیە پارێزراوە لە هەبووندا , پێویستی بە کارخستنی جافا هەیە بۆ توانینی بینینی