دیمانە - نه‌وزاد كه‌ڵهور :

زۆربەی كێشەكانی ناوخۆ دەرەوەی هەر وڵاتێك بە باری ئابوورییەوە بەستراوەتەوە، گەلێك جاریش ئەو كێشە ئابووریانە بوونەتە هۆی دروستبوونی قەیران، عێراق و كوردستانیش بەدەر نین لەو بوارەو لەگەڵ ئەوەشدا كە خاوەنی یەدەگێكی زۆری نەوتن، كەچی پارەی عێراقی تووشی هەڵاوسان بووە. ئەمانە و چەند پرسیارێكی ئابووری لە دیدارێكی تایبەتدا میدیا ئاراستەی سەروەر هاواری سەرۆكی سەندیكای ئابووریناسانی كوردستان كردووە.
 
 میدیا: گرفتەكانی جیهان تاچەند بە باری ئابوورییەوە بەستراونەتەوە؟
سەروەر كەمال: لە قۆناغە جیاجیاكانی مێژوودا مرۆڤایەتی تووشی چەندین شەڕ و گرفتی جۆراوجۆر بووە، لەهەرە زۆری ئەم رووداو و گرفتانە فاكتەرە ئابوورییەكان یا هۆكارە ئابوورییەكان بوونیان هەبووە و بگرە زۆربەی جار رێڕەوی رووداوەكانی گۆڕیوە، گەرچی زۆر لەو شەڕ و گرفتانە بە ناوی ئایدیۆلۆژیا و بەرگریكردن لە هەندێك چەمكی نەتەوەیی و نیشتمانی و ئایدیۆلۆژیای جۆراوجۆرەوە روویانداوە، بەڵام بێ هۆكار یا مەرام و ئامانجی ئابووری نەبووە، لەم سەردەمەشدا جەنگە ئابووری و گرفتە ئابوورییەكان لەناكاو و زۆرجار دوور لە پێشبینیەكان سەرهەڵدەدات هەروەكو گرفتەكانی ئەم دواییەی ناوچەی یۆرۆ لە یەكێتی ئەوروپا یا كێشەی بەرزبوونەوەی نرخ و دەركەوتنی دیاردەی نرخ هەڵاوسان و بێكاری كە كاردانەوەی لەسەرجەم جیهان دەبێت، بگرە شوێنەواری كێشە ئابوورییەكان وەكو پەتایەك وایە هەڕەشە لە سەقامگیری و ئارامی جیهان دەكات و كاریگەری لەسەر یەكتر دەبێت، نموونەی داڕمانی ئابووری كە لە كۆتایی ساڵی رابردوو بەهۆی بێمایەبوونی بانكە ناوەندییەكان سەریهەڵدا و بە داڕمانی گەورەی دارایی ناو دەبرا، بینیمان چۆن وەكو گەمەی دۆمینۆ گواسترایەوە بۆ سەرجەم وڵاتانی جیهان، هەرواش كەوتنەوەی هەر كێشەیەكی ئابووری لە وڵاتانی دەوروبەر یا لە ناوچەكە و وڵاتانی ئەوروپا كاریگەری لەسەر هەرێمی كوردستانیش دەبێت، بەڵام بە رێژە و شێوازی جیاجیا و بەپێی دوورونزیكی و ئاستی مامەڵەكردنمان لەگەڵ ئەو وڵاتە.
میدیا: سیاسەت لە قەیرانی ئابووریدا چ رۆڵێك دەبینێ؟
سەروەر كەمال: زۆرجار كێشە سیاسییەكان و دووركەوتنەوە لــــــە بەڕێوەبردنی حوكمڕانییەكی باش و بەهێز هۆكارێك دەبێت بۆ تێكچوونی ئاراستەی ئابووری و كەوتنەوەی گرفتی جۆراوجۆر، كاتێكیش گرفتە ئابوورییەكان كەڵەكە دەبێت، ئالێرەدا لەبنەماكانی ئابووری بازاڕ دوور دەكەوینەوە و رۆدەچینە ناو ئابوورییەكی داخراو، واتا لە ئابووری بازاڕ دووردەكەوینەوە، لەسەردەمی ئەمڕۆدا هەرەسی بانكەكان لە دیارترین و پڕ مەترسیدارترین قەیرانەكانە، ئەوەتا وەرگرتنی پارەیەكی زۆر و قەرزدانێكی بێ بنەما هەمووی بەو ئاراستەیەدا چوون، نە قەرز وەرگرتووەكان توانای دانەوەیان هەیە، نە بانكەكان توانای پێدانی سوودەكانیان دەبێت، هەربۆیە زوو قەیرانی دارایی و بانكی سەریهەڵدا و وەكو گەردەلوولێك سەرجەم بانك و سیستمی دارایی و بانكی لە جیهاندا گرتەوە و بەدەیان بانك و گەورە كۆمپانیای جیهانی رووبەڕووی بێمای بوون یاخود هەڵسان بە كەمكردنەوەی ژمارەی كرێكاران و بەرهەمەكانیان بوون.
میدیا: هەرەسهێنانی بانكەكان لە ئاستی جیهانیدا چ مەترسییەكی بۆ سەر كوردستان و عێراق دەبێت؟
سەروەر كەمال: لەجیهانی ئەمڕۆدا سنوورەكان كرانەوەیان بەخۆوە بینیوەو بەهۆی ئاڵووێری بازرگانی و بەرژەوەندییە ئابوورییەكان و پەیوەندییە بانكی و وەبەرهێنەكان هەموویان دۆخێكی وایان لێكەوتۆتەوە كە كەوتنەوەی هەر قەیرانێكی ئابووری مەترسی بۆ سەر سەرجەم ئابووری جیهان دەبێت، بەتایبەتی لە وڵاتێكی وەكو عێراق كە زیاتر لە 90%ی داهاتەكانی پشتی بە فرۆشتنەكانی نەوتی خاو بەستووە، بەهای پێترۆڵیش لە جیهانی ئەمڕۆدا ناسەقامگیرەو هەر راوەستان و سستییەك لە ئاستی گەشەی ئابووری جیهان كاریگەری خراپی بۆ سەر بەهای نەوتی خاو و داهاتی عێراق و بەشە داهاتی هەرێمیش دەبێت.
میدیا: دیاردەی هەڵاوسان لە دیاردە خراپەكانی ئابوورییە و پارەی عێراق بۆچی تووشی هەڵاوسان بووە؟
سەروەر كەمال: راستە دیاردەی هەڵاوسان بە یەكێك لەدیاردە خراپەكانی ئابووری عێراق دادەنرێت و بە درێژایی حوكمڕانی عێراق بەتایبەتی لەسەردەمی رژێمی بەعسدا سیاسەتی چەوتی دارایی و ئابووری كە ئابووری لە خزمەت سیاسەت و بەرژەوەندی تایبەتی نوخبەی فەرمانڕەوا بووە، كاریگەری خراپی لەسەر گەورەبوون و تەشەنەكردنی ئەم دیاردەیە هەبووە، پشت بەستن بەتەنیا بەداهاتی پێترۆڵ هۆكارێكی ترە كە وایكردووە نەوت ببێتە لەعنەت لە بری ئەوەی ببێتە سەرچاوەیەكی گەشەكردن، هەر بۆیە پەیڕەوكردنی ئەم سیاسەتە تەنیا كۆمەڵگەیەكی بێ بەرهەمی لێكەوتۆتەوە كە بەبەردەوام نرخ هەڵاوسان هەڕەشە لە ئابوورییەكەی دەكات . باسكردنی دراوی عێراقیش دەمانباتە ناو خوێندنەوەی مێژوویی دیناری عێراق كە مێژوویەكی ناشەفاف و دوور لە سیاسەتی دارایی و پەیڕەوكردنی سیستەمی زانستی بووە، ئەمڕۆش بەهۆی چاپكردن و خستنەبازاڕی دینارێكی زۆرەوەو دەركردنی فیئە بەرزەكانی دینار و گەورەبوونی قەبارەی مووچەی كەرتی گشتی كە زیاتر لە 75%ی بودجەی عێراق بۆ بەكارخستن دەڕوات نەك بۆ وەبەرهێنان ئەمانەش هەمووی بەدڵنیاییەوە رووبەڕووی نرخ هەڵاوسانی دینارمان دەكاتەوە. لەكاتی دەركردنی ئەم چاپەی دراو و بڕیاردان بە گۆڕینەوەی دیناری چاپی نوێ لەبری هەردوو فیئەی دیناری ناسراو بەچاپی سویسری كە لە هەرسێ پارێزگاكەی هەرێمی كوردستان مامەڵەی پێوەدەكرێت، لەگەڵ دیناری چاپی كۆپی كە حكومەتی عێراق چاپی كردبوو، وەكو سەندیكای ئابووریناسی كوردستان دوای دوو جار دانیشتن لەگەڵ پسپۆڕانی بواری ئابووری لە دەسەڵاتی كاتی یاداشتێكمان ئاراستەی (بریمەر)ی حاكمی ئەو كاتی هاوپەیمانان لە عێراق كرد و ئەوەمان رەتكردەوە كە گۆڕینەوەی دیناری سویسری بەو نرخەو دەركردنی فیئە بەرزەكانی دینار هەڕەشەیەكی گەورە و پڕمەترسییە لە داهاتوودا بەرامبەر نرخ هەڵاوسان و زیانگەیاندن بە هەرێمی كوردستان، بەڵام بەداخەوە كارەكە تێپەڕی و ئێستا پێشبینییەكانی سەندیكای ئابووریناسی كوردستان هاتەدی .
میدیا: ئایا زیادبوونی مووچە هۆكاری هەلاوسان نییە، ئەگەر هۆكارە بۆ مووچە زیاد دەكرێت؟
سەروەر كەمال: سەرجەم ئەو وڵاتانەی تووشی نرخ هەڵاوسان دەبن، ناچار پەنا دەبەنە بەر چاپكردنی دراوی نوێ و بەرزكردنەوەی مووچەكان، تاوەكو بتوانن مووچەخۆرانی حكومەت مووچەكانیان بگەیەننە ئاستی بەرزبوونەوەی نرخەكانی بازاڕ، ئەم حاڵەتە ئێستاكە لە عێراق و كوردستانیش وەكو بەشێك لە عێراق پەیڕەو كراوە بۆ هەمان هۆكار دەگەڕێتەوە. نەبوونی سیستم و سیاسەتێكی راست و دروستی زانستی بۆ چاپكردنی دراو و بەرزكردنەوەی بەهای دینار كە هاوكاتە لەگەڵ خراپی سیاسەتی پەیڕەوكراوی نەختینەیی هەمووی دۆخەكە بەرەو هەڵاوسانێكی پڕ لە مەترسی دەبات و پێویستە حكومەتی عێراقی و كوردستانی مشورێكی ئەو بوارە بخوات و هەروا بێ چارەسەر نەمێنێتەوە .
میدیا: لەگەڵ زیادبوونی مووچە هاوكات نرخەكان لە بازاڕ گران دەبێت، ئەو بازاڕگرانییە چ خوێندنەوەیەكی بۆ دەكرێ؟
ســــەروەر كەمـــال: هەڵبەتە لە بەرزبوونەوەی نرخەكان و كەوتنەوەی گرفت و كێشەی دارایی زیانمەندی سەرەكی ئەو هاوڵاتیانەن كە خاوەنی داهاتی كەم و مامناوەند و جێگیرن، واتا داهاتەكانیان لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخەكاندا بەرز نابێتەوە، ئەمانەش زۆرینەی مووچەخۆران و كارمەندانی كەرتی تایبەتن كە مووچە وەردەگرن، لەبەرامبەریشدا كەمینەیەك هەیە كە رۆڵیان لە قۆرخكاری و گەمەكردن بە نرخ و بەهاكان هەیە كە وا پێویست دەكات لە رێگای بەدواداچوون و لێپرسینەوەوە رێگایان لێبگیرێت و سزای ئەو كەمینەیە بدرێت .
میدیا: ئایا لە جیاتی زیادكردنی مووچە، كۆنتڕۆڵی نرخەكانی بازاڕ باشتر نییە؟
سەروەر كەمال: لە غیابی سیاسەتێكی وردی ئابووری و دارایی نەتوانراوە بازاڕو بەهاو نرخەكان كۆنتڕۆڵ بكرێت، بەڵام خۆ نابێت چاوەڕوانی پلانی ئابووری و سیاسەتی دارایی بانكی ناوەندی بین، كە بانكێكی ناشەفاف و دوور لە بنەما زانستییەكانی دارایی و نەختینەییە، چارەسەری بنەڕەتی نرخ هەڵاوسان لە رێگەی سیاسەتی دارایی و نەختینەییەوەیە، ئەویش لە رووی یاساییەوە بەدەست ئەو بانكەیە كە دراوی عێراق چاپ دەكات، بەڵام كێشەكە هەر ئەوەندە نییە پەیوەندی بە نەفامییەوە هەبێت لە پیادەكردنی سیاسەتی دارایی، بەڵكو بۆ نەبوونی سیاسەتێكی ئابووریش دەگەڕێتەوە كە رێگر بووە لە بەردەم گەیشتن بە قۆناغی ئابووری بازاڕ قۆناغێك كە ئابووری عێراق و هەرێم بەرەو ئابوورییەكی پڕ بەرهەم پەلكێش دەكات، بە رادەیەك بەرهەمهێنانی نێوخۆیی وادەكات كۆمەڵگەی كوردستانی بەرەو كۆمەڵگەیەكی بەرهەمهێنان هەنگاو بنێت، لەم كۆمەڵگەیانەشدا بەئاسانی یاساو رێنماییە ئابووری و داراییەكان پیادە دەكرێت و رێگە نادرێت گرفتە ئابوورییەكان تەشەنە بكات.
میدیا: خوێندنەوەتان بۆ بازاڕی ئازاد چییە؟
سەروەر كەمال: با جارێ ئەو زاراوەیە راست بكەینەوە، شتێك نییە ناوی بازاڕی ئازاد بێت لەسەردەمی ئەمڕۆدا، بەڵكو ئابووری بازاڕ هەیە، واتا ئەو ئابوورییەی لەسەر چەند بنەمایەك  راوەستاوە و لەناوەڕۆكی فەلسەفەی سەرمایەداری و سیستمە رۆژئاواییەكانەوە سەرچاوەی گرتووە، ئەم ئابوورییە بێ سەرپەرشتی و بێ ئاراستەكردن نییە، بەڵكو لەسەر چەند بنەمایەك ئاراستە دەكرێت كە گرنگترینیان كەس لە سەرووی یاساوە نییە و كار و پڕۆژە و چالاكییە ئابوورییەكانیش نابێت دژی بەرژەوەندی گشتی بن و چەندین یاسای تایبەت بە دژایەتیكردنی قۆرخكاری و پاراستنی مافی بەكارهێنان و نەهێشتنی رۆتین و لەم دواییەدا پەیڕەوكردنی بنەماكانی شەفافییەت و دادپەروەری تێدایە، بەداخەوە ئەوەی ئەمڕۆ لە هەرێمی كوردستان دەیبینین هەنگاونانێكی هەڵەیە بەرەو پیادەكردنی ئابووری بازاڕ كە پێویستە بەزووترین كات راست بكرێتەوە. نەك وەكو ئێستا هەر كارو پیشەیەك هەیە، قۆرخ دەكرێت و بازرگان و ژمارەیەك لە سەرمایەداران لەسەر حسابی زۆرینە پارە كەڵەكە دەكەن و دەوڵەمەند دەبن و بەسەدان جۆری كاڵاو كەرەستەی ئێكسپایەرو بێ ماركە دەهێنرێتە ئەم هەرێمەوەو كەس لێپرسینەوەی لەگەڵ دا ناكرێت .
میدیا: كەواتە دەتوانین بڵێین كوردستان بۆتە جێگەی ساغكردنەوەی كەلوپەلی ئیكسپایەر؟
سەروەر كەمال: بەڵێ، تا رادەیەكی زۆر بەهۆی كزی و زۆرجار نەزانینەوە بازاڕەكانی هەرێمی كوردستان بوونەتە باشترین شوێن بۆ ساخكردنەوە و سەرفكردنی كاڵاو بەرهەمی خراپی دوور لە ماركەو كۆنتڕۆڵەوە، بە رادەیەك كار گەیشتۆتە ئەوەی هەركەس بە ئارەزووی خۆی كاڵای خراپ دەهێنێتە ئەم وڵاتەوە و پەرلەمانی كوردستانیش نەیانتوانیوە یاسای پاراستنی مافی بەكارهێنان بچەسپێنن، ئێستا كاڵا و بەرهەمێكی وەكو دەرمان كە خۆی لەخۆیدا ژەهرە، كەچی دەرمانی خراپ و ئێكسپایەریش دەهێنرێتە هەرێمەكەوە. هەر بۆیە دەركردنی یاسا و تەشریعاتە ئابوورییەكان و رێنماییەكان و پێداچوونەوەی ناوبەناو ئەركی وەزارەتی دارایی و بازرگانی و پلاندانانە و لەمەش گرنگتر بەهێزكردنی هۆبەكانی چاودێری و بەدواداچوون و لێپرسینەوەی كەمتەرخەم و كەسانی سەرپێچیكار لەگرنگترین ئەو خاڵانەن بۆ كۆنتڕۆڵكردنی سەرپێچیەكان و ئاراستەكردنی كارو جموجوڵی بازرگانی و بازاڕ بەو ئاراستەیەی كە لە خزمەتی هاوڵاتیان بەكاربەران و بەكارهێنەران بێت.
میدیا: دەنگۆی ئەوە هەیە سفرەكانی سەر دیناری عێراقی هەڵبگیرێت، ئایا ئەوە كاریگەری دەبێت لەسەر بەرزبوونەوەی نرخی دیناری عێراقی؟
سەروەر كەمال: مەسەلەی لابردنی سفرەكانی دینار پرسێكی گرنگی ئابووری و داراییەو لێرەدا لەم بوارە كەمەدا ناكرێت هەموو لایەنە خراپ و باشەكانی باس بكەین، بەڵام وەكو سەرنجێكی خێرا، پێویستە ئەوە بزانین ئایا ئامانج لە لابردنی سفرەكانی دینار و ئەو پڕۆسەیە چییە؟ گەر ئامانج دووبارە بەهەدەردانی كات و پارەو خەرجی و لەناوبردنی متمانەیە بە دیناری عێراق تاوەكو لەم كارەدا بەملیۆنەها دۆلار بانكی ناوەندی و بەرپرسانی دارایی عێراق سوودمەند بن، ئەوە كارێكی خراپە، بەڵام گەر مەبەستەكە چارەسەری نرخ هەڵاوسان و راگرتنی بێ بەهایی دینارە ئەوە بەلابردنی سفرێك سحرێك دروست نابێت، تاوەكو ئابووری عێراق و بارودۆخی دارایی باش بێتەوە، من لەم واقیعە تێناگەم خراپی باری ئابووری بەهۆی بێهێزی حكومەتەكەی مالیكی و شكستهێنانی سیستمی مەركەزی و تەشەنەكردنی گەندەڵی یەوە هەیە، كە پێویستە ئەو بوارانە چارەسەر بكرێت و دواتر هەنگاو بەرەو كۆمەڵێك گۆڕانكاری و چاكسازی بنرێت، تاوەكو پەیكەری ئابووری عێراق بەگشتی روو لە چارەسەر كردن بكات، دەكرێت لەم قۆناغەدا لە لابردنی سفرەكان هەنگاوی باشتر بنرێت، وەكو كشانەوەی فیئەی 25 هەزاری و بەكارخستنەوەی فیئەی 100 دیناری و پارەی كانزایی و بەرزكردنەوەی بەهای دینار لە رێگەی هاوسەنگكردنی تەرازووی بازرگانییەوە.
میدیا: ئێوە وەكو سەندیكا تا چەند لە مەسەلە ئابوورییەكاندا پرستان پێدەكرێت؟
سەروەر كەمال: سەندیكای ئابووریناسانی كوردستان نزیكەی 6000 ئەندامی هەیە و لقی لە سەرجەم پارێزكاكانی هەرێم و كەركوكیش هەیە، نوێنەرایەتیشی لە هەندی لەقەزاكاندا هەیە، لەسەرجەم پسپۆڕایەتییەكانی ئابووری و كارگێڕی و ئامار و بانكی و پلاندانان بڕوانامەی جۆراوجۆری تێدایە، تەنانەت زیاتر لە 100 خاوەن بڕوانامەی پرۆفیسۆر و دكتۆرامان لەسەندیكا هەیە، مۆڵەتی بەخشیوە بە 27 نووسینگەی راوێژكاری و كارگێڕی و لێكۆڵینەوەی كەڵكی ئابووری و كۆكردنەوەی زانیاری و ئامار و داتا، كەچی پێمان سەیرە لە زۆر بواردا پەنا بۆ شارەزایانی ئابووری لە دەرەوەی وڵات دەبرێت، بزانن كۆپیكردنی ئەزموونی ئەو وڵاتانەو هێنانی شارەزایانی بیانی بەچی گەیاندین؟ بۆ نایەن پرس بە شارەزایەكی ئابووری لە ناوخۆی هەرێم بكەن كە لە واقیعی ئابووری هەرێمەكەمان شارەزایە و دەزانێت هەرێمەكە چی دەوێت و خەڵكی شێخەڵڵا و ژێر پردەكە چیان دەوێت؟ لەم كابینەیەدا سەردانی زۆربەی وەزیرە پەیوەندارەكانی دارایی و بازرگانی و پیشەسازی و وەبەرهێنان و پلاندانانمان كرد، هەرچی پێشنیارمان هەبوو بە گوێیان نەكردین هەرچی پڕۆژەو داواكارییەكی وەكو گرنگیدان بە توێژەكە و دانانیان لەشوێنی شیاو و پرس پێكردنیان فەرامۆشیان كرد، تەنانەت تاكە گۆڤارێكی ئابووری كە گۆڤارێكی (ئابووری سیاسی) بوو، لەسەرجەم زانكۆكانی كوردستان و عێراق و دەرەوەی وڵاتەوە بابەتی بۆ دەهات و جێی رەزامەندی ئابووریناسەكان بوو، كە هەر سێ مانگ جارێك بە بودجەیەكی كەم دەردەچوو، ئەویشیان بە بڕیاریكی حكومەت بە بڕینی مینحەی ژمارەیەك گۆڤار سەرچاوەی داراییەكەیان نەهێشت، لەكاتێكدا گوڤاری وا هەیە هەر لەم كابینەیە بە سەدان ملیۆن دینار دراوە بە سەنتەر و كەناڵەكانی راگەیاندنی، ئەمە بانێكەو دوو هەوا، ئیتر نازانم چۆن لە مەسەلە ئابوورییەكان و پرسی بودجەدا پرسمان پێدەكەن .