ئیدریس سەدیق :

كودەتا و راپەڕینە جەماوەرییەكەی 14ـی تەممووزی 1958 وەرچەرخانێكی زۆر هەستیار و گرنگ بوو. لێكدانەوە و تێڕوانینی زۆریشی لەسەركرا، هەر لەیەكەم بروسكە هەواڵ، وڵاتانی رۆژئاوا لێدوانی جۆراوجۆر و هەڵوێستی جیایان نیشان دا لە مەڕ پلانەكانیان بۆ رۆژهەڵاتی ناوین و پیادەكردنی پلانی ستراتیژی نوێ بۆ ئایندەی ناوچەكە. هەر لە چاوترووكانێكدا بەرپەرچدانەوەی لێكەوتەوە، بەتایبەتیش لە سەر بەردەوامبوونی ماشێنی سەرمایەداریان كە بەسترابووەوە بە نەوتی عێراق و ئنجا كەنداو. بۆیە هەر لە سەرەتاوە هاواریان لێهەڵساو نەعرەتەی تۆڵەیان راگەیاند، بۆ ئەوەی كەف و كوڵی رقیان بە سەر گەلی عێراقدا بڕێژن.
ئەم شۆڕشە لە لاپەڕە پڕشنگدارەكانی مێژووی وەرچەرخانی عێراقی نوێ دادەنرێ و كاریگەری بەرچاوی هەبوو، لە گۆڕانكاریە ترسناكەكانی سیاسەتی ژێراوژووری وڵاتانی رۆژئاوا. با بەخێرایی بەسەر ئەو لێدوانانە تێپەڕین كە لێكدانەوە و شیكردنەوەی زۆر هەڵدەگرتن.
رۆژنامەی تایمسی لەندەنی:" ئەگەر ئەو شۆڕشە سەركەوتوو بێت، كارەسات بەسەر رۆژئاوا دادێت".
ئایزنهاوەری سەرۆكی ئەمریكا:" هەواڵی كودەتاكە تووشی شۆكی كردووین. هەموو ئومێدێكمان بە عێراق بوو وەك قەڵایەكی پۆڵایین بۆ پاراستنی ئاسایش و ئارامی لە ناوچەكەدا".
ماكمیلانی وەزیری دەرەوەی بەریتانیا:" هەركاتێ هەڕەشە كرایە سەر سەرچاوەكانی دابینكردنی نەوت لە رۆژهەڵاتی ناوین، ئەوا لەو پێناوەدا دەجەنگین".
كۆششی توركیا بۆ پەلاماردانی عێراق و داگیركردنی. بەڵام لە لایەن ئینگلیزەكانەوە نەك هەر رێگەیان پێنەدرا، بەڵكو بە توندی سەركۆنە كرا.
لە تەوەرێكی ترەوە، هەروەك چاودێرانی سیاسی ئەو سەردەم وای بۆ چووبوون كە شۆڕشەكەی (عبدالكریم قاسم) تاكە دەسەڵاتی نیشتمانی بوو كە لەو ماوە كورتەی تەمەنیدا بتوانێ سەرچاوە ئابووریەكەی عێراق بۆ گەل بگەڕێنێتەوە و لە دەرفەتێكی بێوێنەدا هەموو ئەو كۆت و زنجیرانە بپسێنێ و لە چاوترووكانێكدا هەڵسێتە سەرپێ و بوێرانە بەرەنگاری هەر دەستێوەردانێك بێت لە كاروباری ناوخۆی وڵات. هەروەها لە خودی بەرنامەی كاریاندابوو پاراستنی ئابووری نیشتمانی، بایەخدان بە گیروگرفت و بەرزكردنەوەی ئاستی ژیانی كۆمەڵگە، ئازادكردنی بازرگانی لە بازنەی ئەستەڕلینی، بەهێزكردنی دروای عێراقی، چاودێری تۆكمە و توند بەسەر داهاتی كەرتی نەوت و كۆمپانیا بیانی و بانكەكان، هاندانی پیشەسازی و سەرمایەی نیشتمانی، یاسای چاككردنی كشتوكاڵ و پاراستنی بەرژەوەندی جووتیار و بە لەبەرچاوگرتنی باری چینی كرێكار لە بێكاری و چاككردنی گوزەرانی ژیانیان و بایەخدارترینیان دەرچوون لە پەیمانە جاڵجاڵوكەییە ژێراوژوورەییەكان كە ئایندەی عێراقی بەستبوەوە بە دەزگە هەواڵگری و سیخوڕیەكانی دەوروبەر و دەرەوە وەك پەیمانی( بەغدا -سەعد ئاباد) و..هتد.
بەپێی راپۆرتە هەواڵەكانی ئەو سەردەم، ئەوانەی كە ئەنجامدران و ئەوانەی لە بەرنامەی كاردا بوو، بووە مایەی ناڕەحەتی و دڵەڕاوكێی سەرانی وڵاتانی عەرەب و دەوروبەر و دەرەوە، بۆیە هەر لە یەكەم بروسكەی هەواڵی كودەتا، بەمەبەستی لەباربردنی كەوتنەخۆ، چونكە ئاراستەی شۆڕش ترسناك بوو، بیرو بۆچوونەكانیش ترسناكتربوون تا رادەیەك كێشەی(بەرلین) جۆرە گەرموگوڕییەكی بەخۆوە بینیبوو، دابەزاندنی هێزی ئەمریكایی لە سەر كەنارەكانی لوبنان لە 15ـی تەممووز 1958 و دابەزاندنی هێزی بەریتانی لە ئۆردون لە 17ـی تەممووز/ 1958 لە تەوەری ناوەوە و دەوروبەر سەرانی نەژادپەرست و توندڕۆ عەرەبەكان درێخیان نەكرد لە هەڵبەستانی درۆ و بوختان و لكاندنی (تاكڕۆیی- خوێنڕێژی...) بە سەر دەسەڵاتی نوێی عێراق و لێدوانە سەرنجڕاكێش بێبنەما و هەڵبەستراو بە مەبەستی زڕاندنی ناو و پوچەڵكردنی بەرنامە و لەباربردنی وەك حكومەتەكەی دكتۆر(مصدق)ی ئێران.
ئەوە بوو  بە فیتی نەژادپەرستە(ناسریەكان) و پاڵپشتیان، یاخیبوونەكەی (عبدالوهاب الشواف) لە موسڵ لە 18ـی ئاداری1959 دەستیپێكرد و دوابەدوای ئەو پلانە ژێر بە ژوورەكانی (رفعت الحاج سری و ناظم تەبەقچی) لە كەركوك ئاشكرا كرا، توندڕۆ و نەژادپەرستەكان لە پلانە چەپەڵ و نەگریسەكانیان نەكەوتن و بەردەوام لە ئاژاوەنانەوە و تەلەكەبازیدا بوون تا كۆتایی بەو شۆڕشە ئازادیخوازە بهێنن. ئەوە بوو لە 8ـی شوبات/ 1963 بە هاوكاری (عبدالسلام عارف) هەڵگەڕانەوە و كودەتایان بەرپا كرد و هەوری چڵكنی رەشی بەعسیەكان و نەژادپەرستەكان ئاسمانی بێگەردی عێراق لێڵ و ئاڵۆز كردو كەوتنە وێزەی شۆڕشوانان و خنكاندنی دەنگی ئازاد و پێشكەوتنخواز و كۆتاییهێنان بە ژیانی (عبدالكەریم قاسم).
نامانەوێ لاپەڕە قێزەون و تفت و تاڵەكانی مێژووی عەرەب یەكە یەكە هەڵدەێنەوە، هەر بەر لە ئیسلامەوە باوەڕیان بە شمشێر و كوشتن و بڕین و تۆڵەسەندنەوە توند بووە، پەلاماری یەكتریان دەدا و ماڵ و سامان بە تاڵان و بڕۆ و كچەكانیش دیل. بۆیە كچەكانیان لە چاڵدەنا و قورئانی پیرۆزیش بە توندی بەرپەچی ئەم كارە قێزەونەی داوە. لە شیعری شاعیرە كلاسیەكانیش بە زۆری بە سەر شمشێر و خوێن و سوار چاڵاكی و ئەسپی رەسەن و...هتدیان هەڵداوە بە حوكمی ئەو ژینگە وشك و بریشكەی كە تێیدا ژیابوون مەودای بیروتێڕوانینیان لە بازنەیەكی تەسكی كوشتن و بڕین . تێپەڕ نەدەكرد و ئەمەش ئەو شارستانیەتە بوو كە لاف و گەزافی پێلێدەدەن!!.
دامەزراندنی (حزب البعث العربي الاشتراكي) لە كۆتایی چلەكانەوە تەنها بۆ چەسپاندنی بیرۆكەی دەماگیری و نەژادپەرستی وێناكردنی بیرۆكەی (من المحيط الى الخليج) بۆ تێپەڕاندنی مەرامە گڵاوەكانیان لە كپكردنی دەنگی ئازادیخواز و تواندنەوەی نەتەوەكانی ژێردەسە لە ژێر فشاری (وحدە- حریە- اشتراكیە) بە زۆری ستەم و زۆرداری و بەرهەڵستیكردنی بیرۆكەی چەپ لە رۆژهەڵاتی ناوین لە بەركەوتەی ستراتیژی و دەوڵەمەندی بە سەرچاوەی وزە، بیرۆكەكەی سەرۆكی میسر (جمال عبدالناصر)لەمەڕ (الوحدە) لەگەڵ سوریا و عێراق. لەو سەردەمە خێرایەی بواری تەكنەلۆجیا و زانست، بیری عەرەبچیاتی زیاتر چیدی بە دیدەكرێ لەو تایتڵانە و بەجۆرێ پێش وشەی (ئیسلام) دەكەوێ ! الحضارة العربیە.. الجمهوریە العربیە...، المملكە العربیە.. الامارات العربیە و.. هتد. واتە شكۆمەندنی و سەرفرازی بۆ عەرەب و ژێردەستەش كۆیلە. مێژووش خۆی دووبارە دەكاتەوە بە شێوەیەك لە شێوەكان، پاڵپشتی كردنی سەرانی عەرەب لە یەكتر و بە تایبەتیش لە رژێمە خوێنڕێژ و سەركوتكەرەكان، وەك پاڵپشتیكردنی سەرانی عەرەب و كۆنگرەی بەناوی ئیسلاح لە (صدام)ی خوێنڕێژ و سەركێش. فەرامۆشنەكردنی بیرۆكەی(عەرەبچیایەتی) لـــــــــــە بەناو(بەهاری عەرەب). واتە عەرەبگەرایی بەر لە شوناسی ئایینی و ئینكاری نەتەوە و ئەگەر بۆیان بلوێت هەر بە نەغمەی دوێنێ دەخوێنن و بیر لە كوشتن و بڕین و داگیركردن بەزەبری ئاگر و ئاسن دەكەنەوە. هەموو شتێك قابیل بە گۆڕانە، بەڵام گۆڕینی عەقڵی توندڕۆی عەرەب گەلێ ئەستەمە و بەڵگە رەشەكانیش حاشا هەڵنەگرن.
كاممان رۆژانە گوێبیستی هەواڵ و لێدوانی سەرنجراكێش نەبین لەمەڕ دەیان كردەی تیرۆریستی و لێكەوتنەوەی دەیان قوربانی و رفاندن.. ناو نانی خۆپیشاندانی جەماوەری دەرەوەی دەڤەرەكە كە بە شۆڕش و بۆ ناوخۆش و گێرەشێوێن و هەڵگەڕایەوە و یاخی و...كودەتا لەسەر كودەتا بە پاڵپشتی دەرەكی و دەزگە هەواڵگریەكان و بەڵێنی سەردەمی(محمدی المهدی) یان بە خەڵك دەبەخشی بە مەبەستی دەستەمۆ و لە خشتەبردن و چەواشەكاری، كە ئیتر گورگ و مەڕ بەیەكەوە ئاو دەخۆنەوە، هەر ئەوانن پەیامبەری ئاشتی و لە سایەی ئەوانیشەوە كۆمەڵگە بەختەوەر دەبێ، تا چنگیان لە دەسەڵات توند دەكرد و وردە وردە دەكەوتنە وێزەی نەیاران و هەڵواسینی پەتی سێدارە و قەنارە.
قۆناغی تواندنەوە و نكۆڵیكردن لە ناسنامە و سڕینەوەی مێژوو، هەر لە دێرین زەمانەوە عێراقی تووشی ناسەقامگیری و نائارامی كردووە، هەر لە نوێترین رووداوی جەرگبڕی كارەساتی(1ی شوباتی2004)دا لە هەولێر كە بەدەستی رەشی نەژادپەرستەكان دوو تەقینەوەی دڵتەزێنیان ئەنجامدا. لە كۆتاییدا خۆ ئەگەر عەرەبە ئیسلامیەكانیش دەسەڵات وەربگرن، ئەوا ئەستێرەی بەختی كورد لە ئاوابووندایە و میللەتی كوردیش زۆر سادەو ساویلكەیە و ئنجا نۆرەی ئەوە دێت، سەردەمێكی تر بە تەپڵ و زۆڕنای ئەوان هەڵپەڕێ! با چیتر ئاسنی سارد نەكوتین.