ئامانج مەحموود

 

حەڤدەی شوبات رووداوێكی ئاسایی نییە هەتا بێ هەڵوەستە و خوێندنەوەی نوێ بەسەرماندا تێپەڕێت، بەڵكو وێســـــــــتگەیەكە دابڕانێك لە مێژوودا دروست دەكات، دابڕان بەمانا حزبییەكەی نا، ئەوجا حزبەكە ئۆپۆزسیۆن بێت یان دەسەڵات، هەروەها دابڕان بەمانای خوێندنەوە و هەڵسەنگاندنی هەندێك لەو خەڵكانە نا، كە خوێندنەوەی رووداوەكە لە واقیعەوە دەگۆڕن بۆ تیۆری، بەڵكو بەمانای خوێندنەوەی رووداو و دابڕانەكە وەك خۆی، كەواتە هەڵوەستەكردن لەسەر ئەم رووداوە یان هەوڵدان بۆ خوێندنەوەی ئەم رووداوە پاش ساڵێك، هەڵوەستەكردن و خوێندنەوە دەبێت لەو دابڕانە، ئەمەش بەو مانایەی ئەگەر هەتا شانزەی شوباتی 2010 كۆی سیستمی حوكمڕانی مانایەكی هەبووبیت، ئەوا لە حەڤدەی شوباتەوە ئەو مانایە گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە و مانایەكی نوێی وەرگرتووە، ئەم گۆڕانە لە مانا و چەمكی حوكمڕانی كوردستاندا تەنها رووی هەردوو لایەنی پارتی و یەكێتی ناگرێتەوە، بەڵكو رووی تەواوی حزبە سیاسییەكانی كوردستان دەگرێتەوە، بە حزبەكانی ئۆپۆزسیۆنی بەشدار لەناو پەرلەمان و بەوانەشی لە دەرەوەی پەرلەمانن، هەربۆیە ئەم رووداوە گۆڕانكاری بەسەر چەند چەمك و مانایەكدا هێنا، كە پێشتر وەك پێویست ماناكانی ئاشكرا نەبوون، لەوانە:
*ئەم رووداوە سەلماندی كە پارتی و یەكێتی ناتوانن ئەوەی سەری بەڵێیان بۆ نەلەقێنیت بە گێرەشێوێن و تێكدەر ناویان بەرن.
* هەروەها سەلماندی كە ئۆپۆزسیۆن یان ئەوانەی دەیانەوێت جێگەی پارتی و یەكێتی لەدەسەڵات بگرنەوە، ناتوانن حوكمڕانی پارتی و یەكێتی وەك حوكمڕانی سوریا و لیبیا و میسر و تونس و ..هتد لە دیدی خەڵكی كوردستاندا وێنا بكەن.
كەواتە ئەو گۆڕانكارییە ئیجابیانەی رووداوی حەڤدەی شوبات بەدوای خۆیدا هێنانی، دەستكەوت نەبوون بۆ هیچ حزبێك یان لایەك، بەڵكو دەستكەوت بوون بۆ ئەوەی خەڵك لەكوردستاندا بەو ئاستە بوونی هەبێت كە توانای ئاراستەكردنی سیاسەتی هەبێت، نەك تەنها توانای ئاراستەكردنی رووداویك یان شەقامێكی هەبێت.

دابڕان وەك  هەڵوەشانەوە نەك لێكجیاكردنەوە

لەبەر ئەوەی كەلتووری رۆشنبیری كوردستان، خاوەنی كەلتوورێكی كەڵەكەبووی فیكر نییە، ئەوا خوێندنەوەی فیكری بۆ رووداوەكانی كۆمەڵگە بەگشتی و رووداوە سیاسییەكان، هەتا ئێستاش زیاتر خوێندنەوەیەكی ئایدیۆلۆژیانە بووە، نەك خوێندنەوەیەكی فیكری، هەر ئەمەش وایكردووە نووسین و قسەكردن لەسەر رووداوی حەڤدەی شوبات، هێندەی خوێندنەوە بووە بۆ دووبارەكردنەوەی لایەنە سلبییەكانی ئەو دابڕانە، هێندە هەوڵدان نەبووە بۆ سوودوەگرتن لەلایەنە ئیجابیەكانی رووداوەكە. بە مانایەكی دیكە هێندەی لایەنەكانی ئۆپۆزسیۆن هەوڵیانداوە ئەم دابڕانە بە خوێندنەوەی ئایدیۆلۆژیانەی حزبەكانیان بگۆڕن بۆ جیاكردنەوەی نێوان دوو قۆناخ، هەروەها حزبەكانی دەسەڵات هێندەی هەوڵیانداوە ئەم دابڕانە بكەنە مێژوویەكی پەراوێزخراو، هیچ لایەكیان هەوڵیان نەداوە، لەسەر ئەم دابڕانە وەك دابڕان هەڵوەستە بكەن، لەمەش گرنگتر لەم لایەنەدا كە زیاتر رووی نووسەر و رۆشنبیران دەگرێتەوە، ئەوانیش لەترسی ئەوەی خوێندنەوە و بۆچوونەكانیان بە دیوێكدا نەكەوێتە خزمەتی ئۆپۆزسیۆن، یان دەسەڵات، جۆرە خۆلادانێكیان لەو دابڕانە كردووە، ئەم خۆلادانە لەگەڵ ئەوەی لەلایەنێكەوە و بە لەبەرچاوگرتنی ئەو دیمەنانەی لای هەندێك رۆشنبیر و نووسەر هەیە، جێگەی دەستخۆشی لێكردنە، بەوەی خوێندنەوەی ناتەندروستیان بۆ نەكردووە، بەڵام بەدیوەكەی دیكەیدا، ئەم هەڵوێستە بۆ هەموومان جێگەی رەخنەیەكی توندە و دەبێت هەمووشمان بەسنگی فراوانەوە وەریبگرین. هەربۆیە لەم خاڵەوە كە ئاماژە بەوە دەكەین رووداوی حەڤدەی شوبات دروستبوونی دابڕانێكە و ئەم دابڕانەش، هێندەی هەڵوەشانەوەیە لەناو خودی پێكهاتە و توخمەكانی حوكمڕانی ئەم وڵاتە، هێندە نابێتە جیاوازی نێوان دوو قۆناخ، وەك ئێستاش دوای ساڵێكیش بەسەر ئەم رووداوە دەیبینین، ئەم رووداوە نەك نەیتوانیوە دابڕان وەك جیاوازی نێوان دووقۆناخ وێنا بكات، بەڵكو لەبەرامبەردا هەوڵێكی توند هەبووە لەلایەن هەموو حزبەكانەوە بە ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتەوە، بۆ ئەوەی نەهێڵن ئەم رووداوە رۆڵی دابڕان بە مانای هەڵوەشانەوە لە ناو خودی توخمەكاندا بگێڕێت، ئەوجا لەبەر ئەوەی لای كۆی حزبە سیاسییەكان هاوڕاییەكی شاراوە لەسەر ئەوە هەیە، ئەم رێگرییە بەردەوام بێت، ئەوا كۆئیرادەییەك دروست بووە بۆ ئەوەی ئەم رووداوە تێپەڕێنرێت، ئەمە وەك ئەوە وایە حزبەكان بە ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتەوە، پێیانوابێت دەتوانن رەوڕەوەی مێژوو بگێڕنەوە بۆ پێش 16ی شوباتی 2010، كە ناتوانن، ئەمەش مانای ئەوەیە لەبەر ئەوەی حزبەكان (ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات) هیچ لایەكیان ناتوانن وەك هەڵوەشانەوە لەخودی خۆیاندا مامەڵە لەگەڵ ئەم دابڕانە بكەن، ئەوا دەیانەوێت ئەم دابڕانە وەك جیاكردنەوەی نێوان دوو قۆناخ پیشان بدەن.
 ئەم دابڕانە لەبەر ئەوەی فەرزی دەكات چەمكی رۆشنبیر و رۆشنبیری لەناو خودی خۆیدا هەڵبوەشێتەوە، دەبینن رۆشنبیرە كلاسیكیەكانیش عینادی گرتوونی و نایەنەوێت وەك خۆی مامەڵە لەگەڵ ئەم دابڕانە بكەن و ئامادەنین بوێرتر لە ئەندامانی حزبەكان هەڵوەشانەوە لە خۆیانەوە دەست پێبكەن، لەوانەیە هەندێك هەڵوەشانەوە لە مانا فیكرییەكەی بەزۆر دابماڵن و مانا (گۆڕانە) ییەكەی بە زۆر بە بەردا بكات، بەڵام ئەم دێڕانە پێش هەر لایەك هەڵوشانەوە لەسەر وشە یان وشەكانی (هەڵوەشانەوەكانی بزووتنەوەی گۆڕان ) پراكتیزە دەكات، بۆ ئەوەی هەڵوەشانەوە لە پانتایی مانا فیكریەكەیدا دەربكەێتەوە و لەناو مانا سیاسییەكە بهێنریتەوە دەرەوە.
ئەمەیە وادەكات بڵێین: حەڤدەی شوبات ئەو دابڕانەیە، پێش ئەوەی وەك جیاكردنەوەی نێوان دوو قۆناخ یان سەردەم بخرێتەڕوو، پێویستە لەسەر خودی دابڕان هەڵوەستە بكرێت بۆ ئەوەی مانای (هەڵوەشانەوە و لێكجیاكردنەوە) لێكجیابكرێتەوە.

هەڵوەشانەوە بەچ مانایەك و بۆچ مەبەستێك؟
كە دەڵێین كۆدەنگی و كۆئیرادەیی سیاسیی هەیە بۆ ئەوەی ئەو دابڕانەی حەڤدەی شوبات دروستی كرد، ئامانجی خۆی نەپێكێت، دووبارەكردنەوەی هەمان چەمكە كە پێشتر ئاماژەمان پێكردووە، بەوەی هێشتا بوونی خەڵك لە هەرێمی كوردستاندا بوونێكی گوماناوییە و هێشتا بوونی خەڵك كاریگەری دروست ناكات، كەواتە بۆ ئەوەی بوونی خەڵك لە بوونێكی گوماناوییەوە بگۆڕیت بۆ بوونێكی راستەقینە، ئەوا واقیعی دوای حەڤدەی شوبات وا پێویست دەكات، ئەو چەمكانەی پێشتر سیاسەتی پێكراوە و ئەو ئایدیۆلۆژیەتانەی حزبی پێدروستكراوە، لەناو خودی سیاسەت و لەناو خودی یەكەیەكەی حزبە سیاسییەكاندا هەڵبوەشێتەوە، هەڵوەشاندن بەمانای نەمانی حزب یان نەمانی سیاسەت نا، بەڵكو بەمانای ئەوەی هەمان ئەو حزبانە بیركردنەوەی كۆنی خۆیان بگۆڕن بۆ بیركردنەوەیەك كە لەگەڵ واقیعی ئەو دابڕانە بگونجێت كە حەڤدەی شوبات لەخۆیدا دروستی كردووە، گۆڕینی بیركرنەوەش بەو مانایە نییە، پارتی و یەكێتی و گۆڕان، بگۆڕدرێن بۆ سێ حزبی ئیسلامی، یان كۆمەڵ و یەكگرتوو كە دوو حزبی ئیسلامین، بگۆڕدرێن بۆ دوو حزبی عەلمانی، بەپێچەوانەوە گۆڕینی بیركردنەوە بەمانای ئەوەی هەستكردن بە جیاوازی گوتاری سیاسییان لەگەڵ واقیع و خۆلادان لەو دووبارەكردنەوە بێ مانایانەی كە هەموو حزبەكان خوویان پێوەگرتووە، ئەمەش واتە بڕوابوون بە (جیاوازی و دووبارەبوونەوە) راشكاوانەتر واتە قبووڵكردنی جیاوازی خۆلادان لەدووبارەكردنەوەی بێ مانا. سەبارەت بە نووسەر و رۆشنبیرانیش دەبێت ئەوە بزانین، دابڕانی حەڤدەی شوبات فەرزی كردووە لەسەرمان بیركردنەوە و تێڕامانی ئێمەش بۆ واقیع بگۆڕێت، بە واتایەكی دیكە كاتێك رۆشنبیرێك یان نووسەرێك كار لەسەر واقیعی دوای حەڤدەی شوبات دەكات، پێویستە بە چاوی رەخنەیی تێكڕای واقیعەكە بخوێنێتەوە، نەك رەخنەكانی لەسەر لایەك چڕبكاتەوە و لایەكەی دیكە فەرامۆش بكات، ئەم دێڕە كە لەوانەیە هەندێك كەس یان هەندیك رۆشنبیر و نووسەر بە تەشەنوجەوە هەڵوەستەی لەسەر بكەن، ئەوا لەبەرامبەردا دەڵێم، ئەمە رەخنەگرتن نییە لە رۆشنبیر و نووسەر بە پلەی یەكەم، بەڵكو رەخنەگرتنە لە ئەقڵی كوردی كە پێویستە رەخنەی لێبگیرێت، با خاوەنی ئەو ئەقڵەش رۆشنبیرێك یان نووسەرێك بێت، رەخنەگرتنیش لێرەدا بەمانای رەخنەی تیۆری نییە، بەڵكو بەو مانایەی كاتێك رۆشنبیر فیكر و تێڕامانەكانی بڵاودەكاتەوە و دەگاتە دەستی خوێنەر، دەبێت خۆی چاودێر بێت و هەست بەوە بكات تاچەند لە كاریگەری و پراكتیزەكردندا ئەو فیكر و رامانە رووبەڕووی هەڵە بۆتەوە. پرسیار لێرەدا ئەوەیە دوای ئەو دابڕانەی حەڤدەی شوبات دروستی كردووە، ئایا تاچەند رۆشنبیر و نووسەر گۆڕانكاری بەسەر نووسین و دەقەكانی هاتووە؟ تاچەند گوتارەكانی ئاراستەی خوێنەرانی دەكات و راستگۆیانە ناسنامەی خوێنەرانی دەخوێنێتەوە، بۆ نموونە ئەگەر رۆشنبیرێك هەست بكات خوێنەرانی ئەندامانی فڵان حزبن نەك فڵان حزب، ئەوا پێویستە ناسنامەی خوێنەرانی لە دێڕەكانی رەنگبداتەوە، بۆ ئەوەی گوتار یان دەقەكانی ئەو پێش هەر لایەك هەڵوەشانەوە لەو بیركردنەوەی خوێنەرانی خۆیدا دروست بكات، بۆ ئەوەی ئەندام و هەوادارانی ئەو حزبەی دەقی رۆشنبیرێكی دیاریكراو دەخوێننەوە، رۆشنبیرەكە راستگۆیانە پێیان بڵێت، كە ئامانجی ئەو دابڕانەی حەڤدەی شوبات دروستی كردووە، لە ئامانجی حزبەكەی گەورەترە كە دەیەوێت ئاراستەی دوای حەڤدەی شوبات بۆ بەرژەوەندی سیاسیی خۆی بگۆڕێت، دەبێت رۆشنبیر و نووسەران شانازی بە ناسنامەی خوێنەرانیانەوە بكەن، بۆ ئەوەی دابڕانەكە لەسەر پێی خۆی رابوەستێت، نەك بۆ بەرژەوەندی شەخسی خۆیان ناسنامەی خوێنەرانیان بشارنەوە، ئەم راشكاوییەش بەو مانا نییە، رۆشنبیرێك پەیامی خۆی ئاراستەی ئەندامانی پارتی یان یەكێتی بكات و ئەندامانی گۆڕان و كۆمەڵ و یەكگرتوو نەخوێنێتەوە، بەڵكو ئەم راشكاوییە مانای ئەوەیە كاتێك رۆشنبیرێك پەیامی خۆی وەك دەق یان گوتار یان كۆڕ ئاراستە دەكات، دەبێت خوێنەر یان گوێگر یان بینەر هەست بەوە بكات كە هەڵوەشانەوە لە بیركردنەوەی رۆشنبیرەكە روویداوە و ئامانجی قسەكانی ئێستاشی هەڵوەشانەوەی بیركردنەوەی كۆنە بۆ بیركردنەوەی دوای رووداوەكانی حەڤدەی شوبات.

حكومەتی دوای حەڤدەی شوبات
لەگەڵ ئەوەی دەبوایە ساڵی پار كە سەرۆكی حكومەت بانگهێشتی پەرلەمان كرا، لیستی كوردستانی (پارتی و یەكێتی) هێندە بوێرییان هەبوایە خۆیان رێگەیان نەدابایە كابینەكە بەردەوام بێت و كابینەی تازە رابگەیەنرایە، ئەگەر ئەمە بكرایە ئەم هەڵوێستەی لیستی كوردستانی دەبووە داپێدانان و ریزگرتن بەو واقیعە تازەیەی كە دابڕانی حەڤدەی شوبات هێنابوویە ئاراوە، بەڵام چەپڵەڕێزانی لیستی كوردستانی و بێدەنگی ئۆپۆزسیۆن جارێكی دیكە ئەوەی سەلماندەوە كە ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات نایانەوێت لەگەڵ واقیعی دابڕانی مێژوویی دوای حەڤدەی شوبات بیركردنەوەی خۆیان بگۆڕن، بۆیە بەناچاری لەم دێڕانە حكومەتی كابینەی حەوتەم بە حكومەتی دوای حەڤدەی شوبات ناو دەبەین، لەمەشیاندا هەڵوێستەكە گرنگتر دەبوو، ئەگەر لیستی كوردستانی دەستپێشخەری ئەوەی بكردایە لەبری ئەوەی 16ی شوبات متمانەی بە نێچیرڤان بارزانی و عیماد ئەحمەد وەك سەرۆك و جێگری كابینەی نوێ بدات، داوای بكردایە پەرلەمان لە رۆژی هەینی 17ی شوبات دانیشتنێكی نائاسایی گرێبدات و متمانە بە كابینەی نوێ بدات، ئەم هەنگاوە لەگەڵ ئەوەی تەنها هەنگاوێكی رەمزی دەبوو، بەڵام پیشاندانی ئیرادەیەك بوو بەوەی نییەتی قبووڵكردنی ئاكام و ئەنجامەكانی دابڕانی مێژوویی دوای 17ی شوبات هەیە، هەروەها ئەوەشی دەسەلماند كە ئەو دابڕانە مێژووییەی رووداوەكانی حەڤدەی شوبات دروستی كردووە لەو بانگهێشانە گەوەرەترن كە ئۆپۆزسیۆن بۆ مەرامی خۆی بانگهێشەی بۆدەكات.
هەرچۆنێك بێت یەكەم ساڵیادی 17ی شوبات هاوكاتە لەگەڵ راسپاردنی پێكهێنانی كابینەی نوێ كە كابینەی حەوتەمی حكومەتی هەرێمی كوردستانە، هەربۆیە ئەوەی بۆ ئەم كابینەیە گرنگە ئەوەیە كە هەر لەسەرەتاوە بیسەلمێنێت كە واقیعی ئەو دابڕانە مێژووییەی قبووڵە كە حەڤدەی شــــــــوبات دروستی كردووە، ئەمەش بەو مانایەی بەرنامەكەی بەوجۆرە دابڕێژێت، كە گومان لەسەر بوونی خەڵك بسڕێتەوە و بەرنامەكەی دووبارە مانای بوونی خەڵك پێناسە بكاتەوە، ئەم هەنگاوە یان ئەم هەوڵە كە تاكلایەنە بە هیچ حكومەتێك سەركەتوو نابێت، بەڵام لەبەر ئەوەی حكومەت دەسەڵاتی جێبەجێكردنە و بودجەو پارەی لەبەر دەستدایە، دەتوانێت هەم دۆستی باش لە كۆمەڵگە بۆ خۆی دروست بكات و هەم دوژمنیش، بۆیە هەنگاو هەڵگرتنی حكومەتیش بۆ پەیداكردنی دۆستی باش بۆ سەرخستنی بەرنامەكەی لەو هەنگاوە سەرەتایینانەوە دەردەكەون كە سەرۆكی كابینەكە و جێگرەكەی بۆ رازیكردنی ئەم لایەن و ئەو لایەن دەیگرنە بەر، لەم حاڵەتەدا ئەگەر هەوڵەكانی ئەم دوو بەڕێزە تەنها بۆ رازیكردنی لایەنە سیاسییەكانی (ناو پەرلەمان و دەرەوەی پەرلەمان) بێت، بۆ ئەوەی سیمایەكی ئیئتیلافی بۆ حكومەتەكەیان دروست بكەن، ئەوا پێیان خۆش بێت یان پێیان ناخۆش بێت، ناتوانن دۆستی باش بۆ خۆیان دروست بكەن، بەڵام ئەگەر رازی بن بەوەی كێ بە بەرنامەكەیان رازییە و هاوكاریان دەكات، هەروەها پارتی و یەكێتی وەك لیستی زۆرینە شان بدەنە بەر بەرپرسیاریەتی و بە بیركردنەوەیەكی نوێ واقیعی ئێستا بخوێننەوە و ئەم بیركردنەوەیە لە كارەكانی حكومەت رەنگدانەوەی هەبێت، ئەوا دۆستی باشیان بۆ پەیدا دەبێت و ئەو دۆستانەش (نووسەران و رۆژنامەنووسان و رۆشنبیران دەبن)، ئەگەر ئەو راستیە بۆ هەموو لایەك ئاشكرا بكەن كە رۆژنامەگەری ئازاد لە پەرلەمانی كوردستان بۆ چاودێری حكومەت گرنگترە، ئەوا ئەم حكومەتە نەك هەر سەركەتوو دەبێت، بەڵكو دەبێتە سەرەتای وەرچەرخانێكی گەورە لە بیركردنەوە و پیادەكردنی حكومەتداری لە كوردستان و ناوچەكەدا، ئەم لایەنە كە هەتا ئێستا وەك خۆزگە و ئومێدێك بە تەڵخی سەیر دەكرێت، ئەگەر بتوانن ئەو تەڵخییە روون بكەنەوە، ئەوا نە ئەوەی میدیاكانی پارتی و یەكێتی بۆ پیاهەڵدان بڵاوی دەكەنەوە بایەخی دەبێت و نە ئەوەی ئۆپۆزسیۆن بڵاوی دەكاتەوە بەهایەكی ئەوتۆی دەبێت، بەڵكو خەڵك (با ئەندامی حزبەكانیش بن تا ئێستا) تەنیا گوێ لەو هەواڵانە دەگرن كە بێ مەبەست بۆ بەرژەوەندی خەڵك بڵاودەكرێتەوە و حزبەكانیش ناچار دەبن بەو شێوەی رەفتار بكەن كە لەگەڵ بەرژەوەندی خەڵك یەكدەگرێتەوە، هەروەها رۆشنبیرانیش چیدیكە ناچار نابن لە میدیای حزب یان میدیای سێبەر راو سەرنجی خۆیان بڵاو بكەنەوە، بەڵكو لەو میدیایانە وتارەكانیان بڵاودەكەنەوە كە رێز لە هەستی خەڵك دەگرن و لەو شاشانەوە دەردەكەون كە خەڵك بەشاشەی خۆی دەزانێت. بەڵام پرسیار لێرەدا ئەوەیە هەتا چەند ئەم خۆزگانە دەبنە كردار و لەواقیعیدا رەنگدانەوەی دەبێت؟ بێگومان ئەو كاتەی بەرنامەی حكومەت دانپێدانانێكی زمنی بە جیاوازی واقیعی دوای حەڤدەی شوبات لە خۆبگرێت.